“آژنگ نیوز”:قلعه باغچهجوق که در میان مردم محلی و در منابع جدیدتر از آن به عنوان «قلعه قبان» نیز یاد میشود؛ یکی از مهمترین، قدیمیترین و دستنخوردهترین آثار تاریخی منطقه آذربایجان غربی و شهرستان ماکو است.
قلعه قبان (باغچهجوق) در روستای باغچهجوق، در فاصله حدود ۵ کیلومتری شمال شرقی شهر ماکو و در نزدیکی مرز ترکیه قرار دارد. این قلعه روی یک تپه طبیعی صخرهای (به ارتفاع حدود ۲۰۰ متر از سطح دریای همسایه) ساخته شده است. این تپه از سه طرف (شمال، شرق و جنوب) دارای شیب بسیار تند و خطرناک است و تنها از سمت غربی به یک راهپله سنگی باریک متصل میشود. قرارگیری در دره رودخانه ارس و کنترل گذرگاههای منتهی به شبهجزیره قفقاز، آناتولی و همچنین مسیرهای ارتباطی شمال غربی ایران، این نقطه را به یک کلید استراتژیک تبدیل کرده است.
تاریخچه شکلگیری
تاریخچه این قلعه بسیار پرفراز و نشیب است و به دو دوره اصلی تعلق دارد:
دوره اول (پایهگذاری – اورارتویی): باستانشناسان معتقدند هسته اولیه این قلعه مربوط به دوره اورارتوها (قرنهای ۹ تا ۶ پیش از میلاد) است. در این دوره، پادشاهان اورارتو (مانند ساردوری دوم یا منوا) برای محافظت از شمال غربی امپراتوری خود در برابر حملات آشوریها و قبایل کوهستان، شبکهای از قلعهها را در منطقه ماکو و چالدران (مانند قلعههای باستانی قلایچی و بردکش) ساختند. استفاده از سنگهای بسیار بزرگ بدون ملات در بخشهای پایینی قلعه قبان، نشانهای از معماری اورارتویی است.
دوره دوم (احیا و توسعه – اسلامی): قلعه در دورههای بعدی، بهویژه در دوره صفویه و سپس دوره قاجار مورد استفاده مجدد قرار گرفت. در این دورهها، به دلیل قرار گرفتن ماکو در مسیر جنگهای ایران و عثمانی و همچنین راه رفتوآمد کاروانهای تجاری، قلعه مرمت شده و بخشهای جدیدی (از جمله کاروانسرا در دامنه تپه) به آن افزوده شد.
دلایل تاریخی ساخت
ساخت و نگهداری از این قلعه در طول هزاران سال، چند دلیل اساسی داشته است:
نقش دفاعی و نظامی: این قلعه به عنوان یک خط مقدم دفاعی در برابر تهاجمات قبایل شمال قفقاز و نیز ارتشهای عثمانی عمل میکرده است. موقعیت صخرهای آن باعث میشد بدون استفاده از ابزار محاصره پیشرفته، فتح آن تقریباً غیرممکن باشد.
کنترل مسیرهای تجاری: ماکو یکی از شاخههای فرعی «جاده ابریشم» بود. قلعه قبان میتوانست بر عبور و مرور کاروانهای تجاری که از طریق دره ارس به سمت ترکیه و قفقاز حرکت میکردند، نظارت داشته و عوارض جمعآوری کند.
پناهگاه امن: در زمانهای ناامنی و شورشهای محلی، این قلعه به عنوان پناهگاهی امن برای حاکمان محلی (خانهای ماکو) و_people_ روستاهای اطراف مورد استفاده قرار میگرفت.
. شکل معماری و ویژگیهای ساختاری
معماری قلعه قبان ترکیبی از هوش مهندسی قدیم و مصالح بومی است:: قلعه دارای یک حصار سنگی و گچی ضخیم است که دقیقاً بر لبه صخره کشیده شده است. در گوشههای حساس، برجهای نیمدایرهای برای دیدهبانی و تیراندازی تعبیه شده است.
ورودی قلعه در ضلع غربی قرار دارد و شامل یک راهروی باریک و طولانی است که تحت کنترل کامل مدافعان قرار داشت. این راهرو با طاقهای هلالی پوشانده شده است.در داخل قلعه، آثار اتاقهای مختلف، انبارهای مواد غذایی و یک آبانبار حجیم به چشم میخورد. آبانبار به گونهای طراحی شده بود که آب باران را جمعآوری کرده و برای محاصرههای طولانیمدت ذخیره میکرد.
در دامنه تپه و پایینتر از قلعه اصلی، یک کاروانسرای بزرگ متعلق به دوره قاجار ساخته شده که نشاندهنده ادامه حیات اقتصادی این مجموعه تا یک قرن پیش است.برای ساخت قلعه از سنگهای لاشه محلی (تراورتن و آهک) و ملات گچ و ساروج استفاده شده است. در بخشهای بالایی، از خشت خام نیز دیده میشود که نشاندهنده مرمتهای دوره اسلامی است.
متأسفانه در دهههای گذشته به دلیل بیتوجهی، بخشهایی از حصار شرقی قلعه فرو ریخته است؛ اما به طور کلی، ساختار اصلی قلعه و راهپله سنگی منحصربهفرد آن در وضعیت نسبتاً خوبی قرار دارد. این اثر تاریخی در سال ۱۳۸۱ با شماره ثبت ۶۱۹۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است و امروزه یکی از جذابترین نقاط برای باستانشناسان و توریستانی است که از منطقه آزاد ماکو دیدن میکنند.
گروه گزارش