“آژنگ نیوز”:بنای شمس العماره جزء اشیاء و هدایای قیمتی که ناصرالدین شاه از سفر اروپا با خود همراه آورده بود یک صندوق بزرگ مملو از عکسهای محلههای زیبا و تاریخی و موزهها و کاخهای اروپایی نیز که ناصرالدین شاه شخصاً از آنها بازدید کرده بود وجود داشت… شاه قاجار که بیدار کارهای خود و حفظ آنها بسیار علاقمند بود دستور داد همه این عکسها را در قابهای مینا و مطلا و منبت جا بدهند و برای آنکه خاطرات خوش سفر را همیشه بیاد داشته باشد این قابها را در اطاق عاج که از بناهای زمان فتحعلی شاه بود و ناصرالدین شاه غالب اوقات خود را در آن میگذراند به دیوار نصب کردند.
در میان این عکسها تصویری از یکی از کاخهای سلطنتی آلمان بود که عمارتی بلند و زیبا را نشان میداد. ناصرالدین شاه یک روز هنگامیکه درباره عکسها، بعدهای از نزدیکان و خدمه دربار توضیح میداد و ماجرای ایامی راکه در هر یک گذرانده بود برای ایشان تعریف میکرد چون مقابل این عکس رسید گفت: در آلمان، این عمارت را برای پذیرائی ما و همراهان اختصاص داده بودند. عمارت بسیار زیبا و مجللی بود و امپراطور آلمان همیشه از مهمانان عالیقدر خود در آنجا پذیرائی میکند.

شمس العماره در حال ساخت
یکی از حاضران بیدرنگ گفت: تصور نمی فرمائید مناسب باشد که جزء بناهای سلطنتی، چنین ساختمانی نیز برپا شود و برای پذیرائی از شاهان و بزرگان سایر ممالک که احیاناً باین مملکت خواهند آمد اختصاص یابد؟ شاه این فکر را پسندید ولی گفت: امپراطور آلمان در سال، چهارصد کرور مالیات میگیرد وطبعاً میتواند به آسانی چنین خرجهایی بکند، در صورتیکه ما با فقط سالی سه کرور مالیات آن هم اگر تماماً وصول شود باید کشوری را اداره کنیم و دیگر حالی برای مخارج ساختمان اینگونه بناها باقی نمیماند .
بعلاوه دیگرآن نوکر های لایق سابق را نیز نداریم. بدین ترتیب بود که فکر شاه ساختمانی که بعدا بمناسبت عظمت و بلندیش شمس العماره لقب گرفت پیدا شد و با وجود اشکالات مادی که شاه به آن اشاره کرده بود چند هفته بعد رسما دستور شروع ساختمان صادر گردید و معیر الممالک مأمور اجرای این کار شد ساختمان شمس العماره در حدود دو سال و نیم بطول انجامید.
در شمس العماره قرینه سازی که از اختصاصات معماری قدیم ایران است بحد کامل رعایت شده از کف زمین تا سقف آخرین طبقه بر روی هم نود و شش پله وجود دارد که اگر شانزده پله سرداب را نیز بر آن بیفزائیم جمعا صد و دوازده پله میشود. اکنون عمارتی با این تعداد پله حداقل هفت طبقه است در حالیکه شمس العماره چهار طبقه بیشتر ندارد و این تفاوت بعلت سقف بلند اطاقهاست.
در طبقه اول در وسط تالار آینه کاری بزرگ و مجللی هست که درهای شاه نشین وسط آن به ایوان شمس العماره و دو در کناری آن بدو اطاق گوشواره در طرف ایوان گشوده میشود و هر یک از این دو اطاق دری به ایوان دارد.
چنانکه از تصویری که کمال الملک از این عمارت کشیده معلوم میشود در ابتدای ساختمان پلکان عریضی این ایوان را به حیاط جلوی آن مربوط میساخته است ولی اکنون از این ایوان اثری نیست و لبه ایوان تا کف آن قریب یک متر ارتفاع دارد و در جلوی آن کاشی کاریهای زیبائی از تصاویر قیافه ها و لباسهای
آن زمان هست .در بنای فعلی دو طرف دو اتاق گوشواره که اکنون ارسی های قدیم آن تبدیل به پنجره های بزرگ کرده اند، دو ایوان کاشی آبی وجود دارد که به طبقه بالا میرود. در این طبقه اتاق بزرگی با شاه نشین و ارسی ها کوتاه با شیشه های الوان در وسط و چهار اتاق در طرفین وجود دارد که در کنار هر یک از اتاق های دو طرف نیز آبدارخانه کوچکی هست.
روی سقف اتاق بزرگ وسط این طبقه ایوانی است که لبههای کاشی زیبایی داشته است ولی روی اتاقهای دوطرف، دو طبقه دیگر نیز با همین مشخصات دیده میشود و از وسط قسمت عقب ایوان طبقه دوم برج ساعت معروف شمسالعماره است که با ارتفاع ساختههای دو طرف بالا رفته است.
این ساعت دورو دارد یک روی آن بطرف باغ گلستان و روی دیگرش بطرف خیابان است و در زمان قدیم هم ساکنین کاخها و عمارات شاهی و هم کسبه و عابرین خیابان ازروی آن که معروفترین و دقیقترین ساعت زمان بوده است وقت را میدیدهاند. روی برج ساعت برج کوچکتری برای زنگ آن و بر بام این برج برقگیری نصب شده است.
ساختمان شمسالعماره بوسیله و با نظارت معیرالممالک ساخته شده و در زمان ساختش طبق حسابهای دقیق جمعاً پنجاه هزار تومان خرج ساختمان آن شده است معروف است که پس از اتمام ساختمان عدهای تردشاه سعایت کردند که در ساختمان این بنا سوء استفادههایی شده است. معیرالممالک نیز برای آنکه به همه این شایعات و بدخواهیها خاتمه بدهد بی آنکه دیناری از بابت مخارجی که کرده بود دریافت کند بنا را بعنوان پیشکش بحضور شاه تقدیم داشت.
ناصرالدین شاه گرچه شخصاً زیاد در شمس العماره نمی نشست ولی از لحاظ عظمت و رفعتی که این بنا بر سایر ساختمانهای سلطنتی داشت به آن علاقمند بود چنانکه در سفرنامه خود ضمن شرح مسافرت روسیه و بازدید از کاخهای تزار شمس العماره را کمتر از کاخهای امپراطوری روسیه در سن پطرزبورگ نمیدانست.

شمس العماره در حال ساخت
پس از ناصرالدین شاه سایر شاهان قاجار توجه زیادی نسبت به شمس العماره نداشتند و فقط تا آن حد که این بنای زیبا روبه ویرانی نرودبه آن رسیدگی میکردند.
بگفته آقای نوبخت رئیس سابق کتابخانه سلطنتی اولین سلام رسمی دوران سلطنت رضا شاه در مقابل ایوان وسط شمس العماره انجام گرفت به این ترتیب که شاه در این ایوان جلوس نمود و طبقات مختلف برسم زمان در جلوی ایوان صف کشیدند .ولی این رسم دوام نیافت و جز مراسم یک سلام رسمی درمقابل ایوان شمس العماره انجام نگرفت و آن پس تالار موزه کاخ گلستان برای انجام این تشریفات معین گشت و شمس العماره مقر دفتر مخصوص محمدرضا پهلوی که در آن زمان ولیعهد بود؛تعیین شد و هنگام عزیمت او به اروپا دفتر مخصوص وی در همان محل بود.
در سال ۱۳۳۶ خورشیدی نیز اطاقهای آینه کاری و گچ بری دو طرف ایوان یکی دفتر کار رئیس اداره بیوتات و دیگر دفتر رئیس کتابخانه سلطنتی بود و قسمتی از کتابهای کتابخانه سلطنتی را نیز در تالار بزرگ آینه کاری عقب ایوان که زیباترین تالارهای شمس العماره است؛ گذاشته بودند ولی سایر اطاقهای این عمارت که روزگاری گل سرسبد ساختمانهای سلطنتی قاجار بوده متروک شده بودند.
تهیه و تدوین:حسن محرابی
گروه تاریخ
