“آژنگ نیوز”:مجموعه تاریخی مقابر باغ گنبد سبز یکی از آثار ارزشمند و نسبتاً کمتر شناختهشده معماری دوره ایلخانیان در شهر قم است. این مجموعه صرفاً یک آرامگاه عمومی نیست، بلکه گورستان اختصاصی خاندان قدرتمند و حاکم «آل صفی» در قم است
در سدههای هفتم و هشتم هجری، پس از حمله مغولها و در دوران ایلخانان، قدرت مرکزی در ایران گاهی به حکام محلی واگذار میشد. خاندان «آل صفی» (یا علیصفی) در این دوره فرمانروایی قم و مناطق اطراف آن را در دست داشتند.این خاندان نه تنها حاکمان محلی بودند، بلکه از سران مذهبی و ثروتمند منطقه نیز محسوب میمیشدند. آنها توانستند در دوران پرآشوب پس از حمله مغول، امنیت نسبی را برای قم به ارمغان بیاورند و بناهای مهمی را نیز احداث کردند.
همچنین دلیل نامگذاری این محله و باغ به «گنبد سبز»، وجود گنبدهایی با پوشش کاشیکاری فیروزهای/سبز رنگ بوده است که در گذشته بر فراز این برجها خودنمایی میکرده است (امروزه بخش زیادی از این کاشیکارها از بین رفته است).
مجموعه باغ گنبد سبز شامل دو برج آرامگاهی است که معماری آنها کاملاً تابع سبک معماری دوره ایلخانی (سبک رازی-آذری) است:
هر دو برج از بیرون به صورت استوانهای (مدور) ساخته شدهاند. این فرم استوانهای در دوره ایلخانیان برای مقابر بسیار رایج شد (مانند برج گنبد علی در قم یا مقابر سلطانیه).: فرم گنبدها از نوع «گنبد مخروطی» است که بر روی پایه استوانهای نشسته است. در گذشته این گنبدها با کاشیهای لاجوردی و سبز تزئین میشدند که اکنون تنها بخشهای اندکی از آنها یا زیرساخت آن باقی مانده است. نماها با آجرهای چینخورده تزئین شدهاند. ایجاد فرورفتگیها و برجستگیهای آجری در بدنه استوانهای، از ویژگیهای بارز این بناست که به آن زیبایی و پویایی بصری میبخشد.داخل برجها معمولاً یک فضای مدور با طاق و گنبد است. در برخی از این مقابر، سردابهایی نیز برای دفن وجود دارد.
داخل بناها دارای گچبریهای بسیار ظریفی است که شامل نقوش هندسی، اسلیمی و کتیبههای خط ثلث یا نسخ میشود. این کتیبهها معمولاً شامل آیات قرآن، احادیث یا نام و القاب افراد دفن شده در خاندان آل صفی است. همانطور که از نام باغ برمیآید، استفاده از کاشیهای معرق و سفالی با رنگ غالب سبز و فیروزهای در تزئینات بیرونی و پیشانی بناها استفاده میشده که نشاندهنده اوج هنر کاشیکاری در سده هشتم هجری است.
این برجها بهتر از هر متن تاریخی، قدرت و ثروت خاندان آل صفی را به نمایش میگذارند. ساختن چنین بناهای آجری و گنبدداری با تزئینات گرانقیمت، نیازمند بودجه سنگین دولتی و قدرت سیاسی بالایی بود. این دو برج، حلقهی وصلی بین معماری مقابر سلجوقی (مانند برج ارمگان) و مقابر عظیم دوره ایلخانی (مانند گنبد سلطانیه یا قابوس وندادمیر) در منطقه مرکزی ایران محسوب میشوند . موقعیت این بنا نشان میدهد که در سده هشتم، محدوده شهر قم تا کجا گسترش داشته و باغهای ییلاقی و آرامگاهی حکام در کدام قسمتهای حاشیه شهر (مسیرهای منتهی به کاشان) قرار داشتهاند.
این مجموعه در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. با این حال، مانند بسیاری از آثار تاریخی قم که در کنار بافت مسکونی جدید قرار گرفتهاند، با چالشهایی نظیر فرسایش آجرها، تخریب بخشهایی از گچبریها به دلیل رطوبت و نفوذ آب، و همچنین محصور شدن در کوچههای شهری مواجه است. سازمان میراث فرهنگی اقداماتی برای مرمت و حفاظت از آنها انجام داده، اما هنوز به صورت یک توریستپذیرِ فعال معرفی نشدهاند.
نکته مهم برای تفکیک: باید توجه داشت که «مقابر باغ گنبد سبز» را نباید با «گنبد سبز» یا «امامزاده جعفر» که در نزدیکی جمکران قرار دارد و متعلق به دوره صفوی است، اشتباه گرفت. مقابر باغ گنبد سبز، بناهایی کاملاً مستقل، متعلق به سده هشتم و مربوط به خاندان حاکم آل صفی هستند.
گروه گزارش