یک قفل رمزیِ مرموز در جریان غرق شدن یک کشتی در سال ۱۵۸۳ به زیر آب رفت. وقتی مهندسان رمز آن را گشودند، قفل پس از بیش از ۴۰۰ سال برای نخستین بار باز شد. فردی که با دستگاه فلزیاب جستوجو میکرد، این شیء برنجی را از لاشه کشتی تجاری «آن فرانسیس» (Ann Francis) که در سواحل جنوبی ولز غرق شده بود، بیرون کشید. پژوهشگران با استفاده از اسکنهای «میکرو سیتی» (micro-CT) موفق شدند رمز چهارحرفی آن را شناسایی کنند.
این قفل، شیئی بهجامانده از کشتی تجاری «آن فرانسیس» (Ann Francis) بود که در سال ۱۵۸۳ غرق شد. از آن زمان تاکنون، صدها گنجینه از این کشتی — شامل قطبنماها، سکهها و گلولههای توپ — در ساحل پیدا شده است. اما «هیوز» (Hughes) بهطور خاص مجذوب این قفل شد. او دو دهه با چرخدندههای آن کلنجار رفت تا معمای آن را حل کند.

اکنون پژوهشگران با استفاده از اسکن سیتی (CT scan)، رمز چهارحرفی آن را کشف کردهاند: ANCE. وقتی این رمز را امتحان کردند، قفل برای نخستین بار پس از بیش از چهار قرن باز شد. هیوز به «ملری ویلیامز» از بیبیسی ولز میگوید: «برای من، این کار مثل گشودن “تابوت عهد” است. بسیار خوشحالم؛ واقعاً هیجانزدهام.»
کشتی «آن فرانسیس» در حال سفر از اسپانیا به انگلستان بود که در ۲۸ دسامبر ۱۵۸۳ گرفتار طوفان شد. بادها مسیر کشتی را تغییر دادند و سرانجام در نزدیکی ساحل «مارگام» (Margam) در جنوب ولز دچار سانحه شد و درهم شکست. طبق اسناد ثبتشده در یک کلیسای محلی، ۱۴ ملوان در دسامبر ۱۵۸۳ جان باختند؛ احتمالاً این افراد همان خدمه کشتی «آن فرانسیس» بودهاند. در این اسناد، علت حادثه به «اقدامات شنیع یک جادوگر منفور» نسبت داده شده است.
با پخش شدن خبر، غارتگران به ساحل هجوم آوردند که این امر منجر به اختلافات حقوقی بر سر مالکیت گنجینههای کشتی شد. چند ماه پس از غرق شدن کشتی، «فرانسیس شاکستون» (Francis Shaxton)، مالک «آن فرانسیس»، ادعای مالکیت کشتی را مطرح کرد و توانست برخی از اشیاء را پس بگیرد.
برای قرنها، بسیاری دیگر از اشیاء تاریخی زیر شنها مدفون مانده بودند. هیوز که با دستگاه فلزیاب جستوجو میکرد، بین سالهای ۱۹۹۶ تا ۲۰۱۷ موفق به کشف این اشیاء شد؛ فرآیندی که با لایروبی و طوفانهایی که شنهای ساحل را جابهجا میکردند، تسهیل شد. او این قفل رمزی را در نزدیکی وزنههای سکهسنجی و سکههای نقره اسپانیایی پیدا کرد؛ اشیایی که شاید زمانی درون محفظهای بودند که این قفل از آن محافظت میکرد.
«سیان آیلز» (Siân Iles)، از مسئولان ارشد موزه ولز، در ویدیویی میگوید: «این شیء در وضعیتی فوقالعاده قرار دارد. قطعات داخلی آن هنوز سالم و کارآمد هستند و تمام حروف کاملاً خوانا و مشخصاند.» «به گمانم در ذات انسان است که وقتی با رمزی برای گشودن مواجه میشود، بخواهد آن را حل کند.»
موزه ولز (Museum Wales) اخیراً مجموعه اشیای تاریخی «هیوز» را، که شامل این قفل نیز میشد، به دست آورد. متصدیان موزه تصمیم گرفتند برای شناسایی رمز قفل، از پژوهشگران دانشگاه کاردیف کمک بگیرند. آنها توضیح دادند که قفلی متعلق به دوران الیزابت در اختیار دارند، اما کسی نمیداند چگونه باید آن را باز کرد. آیا میتوان از اسکنرهای «میکرو سیتی» (micro-CT) برای نگاه کردن به درون آن استفاده کرد؟
دیوید ویلیامز، مهندس بیومکانیک در دانشگاه کاردیف، به این موضوع علاقهمند شد. او معمولاً نحوه حرکت انسانها را مطالعه میکند و گاهی برای مشاهده درون اشیای سهبعدی در مقیاسی بسیار کوچک، از اسکنرهای میکرو سیتی بهره میبرد. او نمیدانست که آیا این اسکنها اطلاعات مفیدی درباره این شیء تاریخی آشکار خواهند کرد یا خیر؛ اما از آنجا که چند نفر از اعضای تیمش به تاریخ علاقه داشتند، همگی موافقت کردند که شانس خود را امتحان کنند.
ویلیامز در بیانیهای میگوید: «اسکن میکرو سیتی به ما اجازه داد بدون آسیب رساندن به قفل، درون آن را ببینیم. ما معمولاً از این فناوری برای مطالعه استخوانها و سایر ساختارهای زیستی استفاده میکنیم؛ بنابراین بررسی یک قفل ۴۰۰ ساله، قطعاً برای ما تجربهای جدید و منحصربهفرد بود!»
وقتی قفل به دست پژوهشگران رسید، آنها اسکن اولیهای انجام دادند تا ببینند آیا ادامه این روش ارزشش را دارد یا خیر. با مشاهده حروف در تصاویر، دریافتند که شاید پاسخ همین نزدیکیها باشد.
تیم پژوهشی با استفاده از اسکنها بررسی کرد که چگونه شیارهای روی حلقههای قفل با دندانههای کلیدِ درون آن همراستا میشوند. متأسفانه، اسکن دوم نتیجهای در بر نداشت؛ اما اسکن سوم اطلاعات بسیار بیشتری آشکار کرد و نشان داد که رمزِ مدتها گمشده، کلمه «ANCE» است.
آلستر ویلیس، از متصدیان ارشد موزه، در این ویدیو میگوید: «پس از چند روز کار، توانستیم با اطمینان نسبتاً بالایی بگوییم که رمز صحیح را پیدا کردهایم.» «و بعد وقتی قفل را به موزه برگرداندیم، خیلی با دقت سعی کردیم حلقهها را با ترکیب درست حرکت دهیم.» او فوراً متوجه شد که چهار صفحه قفل شلتر به نظر میرسند. پس از اینکه متخصصان مرمت مقداری از شن و ماسه انباشته شده را تمیز کردند، قفل بالاخره با صدای کلیک باز شد.
این قفل رمزی اکنون در «جزر و مد گنج»، یک نمایشگاه رایگان در موزه ملی واترفرانت در سوانسی، به نمایش گذاشته شده است. این نمایشگاه شامل آثار باستانی دیگری از کشتی آن فرانسیس، از جمله سوت یک ملوان و سکههای طلا مربوط به دوران سلطنت فردیناند و ایزابلا است.
طبق فهرست اقلام کشف شده از لاشه کشتی در قرن شانزدهم، حداقل سه صندوقچه در کشتی وجود داشته است. قفلهای آنها شکسته شده بود و هیچ شیئی در داخل آن پیدا نشد. محققان در حال بررسی این موضوع هستند که آیا قفل رمزی از یکی از این صندوقچهها محافظت کرده است یا خیر.
طبق گفته موزه ولز، یک قفل رمزی مشابه در حال حاضر در موزه بریتانیا نگهداری میشود. این قفل که در یورک انگلستان پیدا شده و مربوط به اوایل قرن هفدهم است، دارای یک حلقه ثابت و چهار صفحه چرخان است. کلمهای که آن را باز میکند MARCI است.
«قفلهای رمزی الیزابت در بریتانیا شناخته شدهاند، اما این یکی در شرایط فوقالعاده خوبی است و با یک کشتی غرقشده قدیمی مرتبط است، که آن را به یک یافته منحصر به فرد تبدیل میکند »
ویلیس در این بیانیه میگوید: «معمایی وسوسهانگیز برای حل کردن بود. البته حالا که آن را حل کردهایم، این پرسش باقی میماند که آیا این رمز برای صاحبش معنای خاصی داشته است یا خیر.» علاوه بر چهار حرفی که روی صفحات چرخان قرار دارند، حروف دیگری نیز بهصورت ثابت در لبههای بیرونی قفل تعبیه شدهاند. اما اینکه این حروف چگونه با عبارت «ANCE» در یک راستا قرار میگیرند، مشخص نیست. فارغ از معنای این رمز، هیوز معتقد است که این شیءِ ظریف و استادانه، زمانی از چیزی محافظت میکرده که برای صاحبش بسیار عزیز و ارزشمند بوده است.
گروه گزارش
