“آژنگ نیوز”:سید محمد صادق طباطبائی دردهه سوم محرم سال۱۳۰۰هجری قمری در محله «چاله حصار کوچه مستوفی الممالک پای بدنیا نهاد و چون جد بزرگش « صادق » و پدرش محمد نام داشتند او را محمد صادق خواندند.
وی چندماهه بود که پدر وخانوادهاش ایران را ترک گفته بهیینالنهرین رفتند از این رو او کودکی راتا ۲۱سالگی در شهر «سامره» بسربرد و درین شهر بو د که به تحصیلات مقدماتی پرداخت واز معلمین معروفاو مرحوم آقاسید محسن عراقی و آقا شیخ رضای معروف به « فاضل » و آقا شیخ احمد عراقی را میتوان نام برد.
محمد صادق تحصیلات مقدماتی و ادبیات وزبان عربی و ریاضیات وزبان فرانسه را در سامره و تهران به یایان رسانیدو هقده ساله بود که به مدیریت مدرسه اسلام که پدرش مرحوم سیدمحمد طباطیائیدرتهران ایجاد کرده بود رسید. تاریخچه تأسیس این مدرسه ازاین قراراست:در آن زمان مدارسجدیدی در تهران بوجود آمده بود که مورد تکفیرعده ایاز اشخاص قرارگرفته بود. طباطبائی از آن نظر که بتواند مانع عوام فریبی برخی ازافرادگردد در صددایجادو تاسیس مدرسه اسلام بر آمد ودرروز افتتاح مدرسه عدهزیادیازعلمای وقتاز جمله میرزا حسن شیخالعلماء وشیخ فضلاله نوریو میرزا ابوطالب زنجانی وحاج امینالضرب وامینالسلطان و حاج سید ریحان را به محل مدرسه دعوت کرد و به عنوان اینکه ازافرادمز بور اعاناتیبگیرد .امضای آنانرا گرفت وبا این تدبیردرمیان هیاهو وجاروجنجالعوام فریبان مدرسه تازه ای را در سال ۱۳۱۷ قمری به سبک و اسلوب جدید بوجود آورد و فرزندش را به مدیریت آن کماشت,سید محمدصادق از ۱۳۱۷ که جوانیهفدهساله بودتا سال ۱۳۲۶ قمری مدیریت مدرسه اسلامرا عهده دار بود وبعد از او ناظم الاسلام کرمانی موّلف تاریخ بیداری ایران نظامت آنرا به عهده داشت.
در سال۱۳۲۴ که نهضت مشروطیت آغازشد سید محمد صادق وارد سلک مشروطه طلبان و آزدیخواهان گردید وامور مدرسه را بعهده عمووپدرزن خود گذاشت و تاسال بعد این مدرسه. دایر بود وتا نزدیک پانصدتن شا گرد داشت که میتوانستند تا سال سوم متوسطه ارتقاء یایند..
سیدمحمدصادق بس از همکاری با آزادخواهان طییعتا به مبارزه با درباریان و استبداد طلبان برخاست و در دوره اول مجلس شورای ملی.به تأسیس روزنامه «مجلس» پرداخت و از این راه توانست کمک زیادی به آ زادیخواهان نماید.
وی در دوره دوم از طرف اهالی مشهد به نمایندگی مجلس رسید وچون لیدراعتدال بود هیئت موّئلفه تشکیل داده و اکثریت مجلس را اداره میکرد.
از وقایع مهم وقابل ذکر زندگی سیاسی او در این سنوات موضوع مهاجرت او به حضرت عبدالعظیم بود که در سال ۱۳۲۳ جزء آزادیخواهان از جمله مهاجرینی بود که مدت هشت ماه در آنجا بسر برد وهمچنین از عوامل موّثر در مهاجرت آزادیخواهان بقم بشمار میرفت که مدت یک ماه نیز در این شهر گذرانید. ولی مهمترین واقعه زند گیاو پیش آمدیست که در سال ۱۳۲۹هجری قمری برایاوروی داد.
هنگامیکه مجلس شورای ملی ازطرف محمدعلیشاه بمباران شد محمد صادق نیز چند روزی در باغشاه زندانی گردید.چند ساعتی راهم درزیرزنجیر بسر برد. سیس مدت چهلروز درشمیران تحت نظر گذرانید به دنبال آن به اروپا تبعید شد ومدت یکسالاز کشورهایفرانسه وانگلستان و ایتالیا واطریشو آلمان وروسیه وترکیه وسویس و کشورهای بالکان دیدن کرد.
وی در دوره سوم تقنینیه از تهران به نمایندگی انتخاب شد و در تاریخ ذی القعده سال ۱۳۲۳ به نیابت مجلس رسید . طباطبایی در این سنوات در ضمن آنکه ازکارگردانان مهم وموّثر مشروطیت بشمار میرفت ؛ درجرایدمختلف آزادیخواهان چون حبلالمتین و ثریا که خارج از ایران منتشر میشد ؛مقالاتی به امضای مستعار مینگاشت و ارتباط بین آزادیخواهان ایرانو کشورهای همسایه را حفظ میکرد .مهمترین حزبی که او بوجود آورد حزب اعتدالیون اجتماعیون بود که با کمک وهمکار ی آقای علی اکبر دهخدا پس ازبمباران مجلس تاسیس کرد.
این حزب هواخواه روش ملایم و متین بود .سید محمد صادق اگرچه قبل از تشکیل این حزب غالبا در انجمن هائی که بمنظورتقویت وپیشرفت کارمشروطهطلبان بطورمحرمانه تشکیل میشد و باطرفداران استبداد زدوخوردمیکرد؛ شرکت داشت .اولین مرحله مبارزه سیاسیاو باتشکیل حزب اعتدالیون اجتماعیوان آغاز گردید و این حزب توانست باروش مخصوص خود اقدامات مفید و برجسته بنفع مشروطیت ایران انجام دهد .
مقارن جنک بینالملل اول هنگامیکه روسها به کرج رسیده وعدهای از اهالی بم حر کت کرده بودند وجمعی از آزادیخواهان به اصفهان و بروجردو لرستان گریخته و دوماه با لرها درزدوخورد بودند .طباطبائی به کرمانشاه مهاجرتنمود و تحت رباست نظام السلطنه مافی در کمیته دفاع ملی شر کت جست و بر اثر شکست عثمانی از انگلیس وبخطر افتادن منطقه کرمانشاهان وی به استانبول و برلن رفت ومدت سه سال این مهاجرت بطول انجامید .
پس از بازگشت به ایران ؛طباطبایی سالهای واپسین عمر را به گوشهنشینی و انزوا گذرانید. سرانجام طباطبایی در سال ۱۳۳۹ق در تهران درگذشت در حالیکه از فرجام نهضت مشروطه دلخوش نبود. پیکر سیّد ، پس از تشییع باشکوه، در جوار حرم حضرت عبدالعظیم حسنی (علیهالسّلام) در کنار قبر پدرش به خاک سپردند.
گروه تاریخ