3

غار اسپهبد خورشید،یک منطقه طبیعی و تاریخی

“آژنگ نیوز”: بی شک غار اسپهبد خورشید چیزی بسیار بیشتر از یک غار طبیعی است. نامی است که به نام سلسله‌های کهن و باستانی همچون پادوسبانیان و دابویگان گره خورده است.

داستان اسپهبد خورشید داستانی است باستانی که پایداری مردانش در این قلعه و غار یا همان اسپهبد دژ در سینه کوهی سنگین و باصلابت در منطقه سوادکوه قرار گرفته است.

این غار در گویش محلی به نام “لاپ کمر” معروف است، لاپ به معنی بریدگی است و کمر بمعنای کوه .

در سال ۲۲۵ این دژ کاربری خود را از دست داد و به پاتوق راهزنان و دزدان تبدیل شد به طوری که ابن اسفندیار در قرن هفتم اشاره می‌کند که عایشه نامی در این دژ برای راهزنی مستقر شد و به همین دلیل اینجا به نام طاق عایشه کرکیل دژ (کر به معنی گردنه و کیل هم به معنی گردنه گیر و عایشه هم اسم زنی که راه زن بود) مشهور شد و چون این مسیر شاهراهی مهم به سمت سمنان و خراسان بود در آن برهه زمانی به نام “کرکیل دژ” نام گرفت.

علاوه بر این به غار اسپهبد خورشید، کیجاکچال، عایشه کرکیل دژ، دژ طاق، غار دربند کولا، دکان داوود، طاق ونداد هرمز، دیوکالی (لانه دیو) و قلعه دیو سفید نیز گفته می‌شود.

1 1

بزرگترین طاق طبیعی جهان

غار اسپهبد خورشید (اسپهبد دژ) که دارای بزرگترین طاق طبیعی جهان است، همچون گوهری درخشان بر سینه کوهی عظیم جلوه‌گری می‌نماید. غار اسپهبدان که وقایع سال‌های بسیار دور این سرزمین را زنده نگه داشته، روزگاری از پایگاه‌های مهم استراتژیک و نیز مراکز دفاعی اسپهبدان مازندران  به شمار می‌رفته است.

غار اسپهبد در ارتفاعی نزدیک به ۱۸۰۰متر از جاده دوآب – خطیرکوه و در ارتفاع ۱۱۵۰ متری از سطح دریا بر روی کوه لاکمر و رو به روی کوه سرخل قرار دارد.

غار اسپهبد خورشید یا کرکیل دژ در ارتفاعات کوهستان البرز و در منطقه سوادکوه و در مسیر دسترسی به کوهی پر هیبت به نام خطیرکوه قرار دارد.

غار اسپهبد خورشید که روزگاری از مراکز امنیتی مهمِ اسپهبدان طبرستان به شمار می‌آمد، در دامنه‌های سرسبز و زیبای سوادکوه در سکوتی عمیق، پیشینه تاریخی خود را فریاد می‌زند.

غار اسپهبد خورشید  ، فراتر از یک غار طبیعی محسوب می‌شود. فضای منحصر به فرد غار منجر شده تا در اینجا آمیزه‌ای از طبیعت گردی و نیز گردشگری تاریخی را تجربه نماییم.

 اسپهبد خورشید ملقب به “فرشواذ مرزبان”، نوه اسپهبد فرخان بزرگ و آخرین شخص از خاندان گاوبارگان، بر منطقه طبرستان و دیلمان حکومت می‌کرد. همزمان، مهدی پسر منصور عباسی حا کم ری شد و تصمیم گرفت پس از سال‌ها مازندران را به تسخیر اعراب درآورد.

مهدی با نیرنگ از در دوستی با اسپهبد خورشید درآمد و ضمن ارسال هدایایی، از او خواست تا اجازه دهد قسمتی از لشکریانش از تنگه رود تالار گذشته و از راه دریا به خراسان بروند.

اسپهبد خورشید فریب این نیرنگ را خورد و اجازه عبور را صادر نمود. مهدی، دو سپاه را از گرگان و شاه‌کوه روانه نمود و آمل را تصرف نمود. اسپهبد خورشید که غافلگیر شده بود، همسر، دختران و ثروتش را در این غار گذاشت و برای تهیه سپاه به دیلمستان رفت.

2 1

اعراب حدود سه ماه این غار را مورد محاصره قرار دادند و چون راه نفوذی برای ورود به غار نیافتند، آب ورودی به غار را آلوده به سم نمودند و اینگونه تمامی ساکنین غار را به همراه همسر اسپهبد خورشید به نام بانو “نی کلا” و فرزندانش را به قتل رساندند و این دژ طبیعی را با کلیه غنائم آن فتح نمودند.

طوری که عنوان شده است برای خارج نمودن غنائم چند روز وقت نهادند. در کنار این واقعه دردناک، اسپهبد خورشید در حین بازگشت در حالی که سپاهی به تعداد پنجاه هزار نفر گردآورده بود، وقتی خبر کشته شدن همسر و فرزندانش را به او رساندند، از طریق سمی که در انگشتری‌اش پنهان نموده بود، اقدام به خودکشی نمود.

یادگاری از دوره اساطیری

در متون تاریخی غار یا قلعه اسپهبد خورشید به نام دژ – طاق آورده شده است منوچهر شاه وقتی از دست افراسیاب فرار کرد در این دژ پناه گرفت و سپس اسپهبد خورشید آخرین شاه سلسله دودمان گاوباره خزانه خود را در اینجا انبار کرد و سپس اسپهبد هرمز در این تنگه اعراب را شکست داد.

اسپهبد خورشید تنها یک غار نبوده است و از آنجا که اسپهبدان طبرستان از این مکان در جنگ‌های خود استفاده می‌نمودند، می‌توان آن را یک قلعه نیز معرفی نمود.

طاق اسپهبد خورشید از طاق‌های معروف جهان به شمار می‌آید و در داخل آن قلعه، برج، آتشکده، آب انبار، حمام و تنور وجود دارد که به سبکی بسیار زیبا دیواره‌های مقابل غار از مصالح سنگ و ساروج و متعلق به دوران ساسانیان می‌باشد.

از نکات حیرت‌انگیز این غار ورودی آب به داخل غار است که از بالا دست روستای کمرپشت مسیر سنگی را به صورت جوی آب در آورده و آب را از داخل سنگ‌ها پس از طی مسافت زیاد به داخل غار هدایت می‌کردند.

دهانه غار اسپهبد خورشید در حدود ۹۰ متر است که بزرگترین طاق طبیعی در دنیا بشمار می‌آید

غار اسپهبدان یک دژ طبیعی شکوهمند به شمار می‌آید، که در صدر اسلام نیز این غار محلی امن در مناقشات منطقه‌ای برای ونداد هرمز (پس از ورود اسلام اهالی سه شاهزاده نشین در شورش طبرستان متحد شدند، و این غار مامن ونداد هرمز بود) محسوب می‌شده است.

در سمت راست این قلعه ۱۷ طبقه پلکان با قوس‌های گهواره‌ای وجود دارد و در انتها حفره تاریکی در سقف وجود دارد که این حفره بقایای ورودی با۶ اتاق شاه نشین یا بخشی از ارگ آن که خاندان سلطنتی در آنجا حضور داشتند و بالای آن دارای راهرویی با سکوسازی از جنس لاشه سنگ و ملات ساروج که به حالت معلق به وجود داشته است که از سمت شرق به غرب با ارابه تجهیزات را انتقال می‌دادند.

در بخش غربی مشابه همین ساختار را با معماری سالم‌تر هفت تخت از جنس چوب است . تمام این ساختار بر روی شیب قائم و حتی منفی بنا شد و این خود نشان از اوج هنر و استحکام و دسترسی ناممکن از این اثر را نشان می‌دهد که در میانه راه‌هایی آنها را به هم متصل می‌کرد.

طبیعت منحصر به فرد منطقه و زیبایی فوق‌العاده این غار هر بیننده‌ای را به شگفتی وا می‌دارد و اگر توجه‌ای اندک به این غار شود مکان دیدنی برای جذب توریست است.

غاراسپهبدخورشید به شماره ۸۷۳۹ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است و جزو بی‌نظیر ترین و منحصربه‌فردترین استحکامات نظامی کشور است. اهمیت تاریخی و طبیعی این میراث ملی به گونه‌ای است که همه ما می‌بایست در حفظ آن بکوشیم.

خطر نابودی غار تاریخی را تهدید میکند

متاسفانه امروزه این طبیعت زیبا توسط شرکت‌های معدنی رو به نابودی نهاده است.

 در نزدیکی این غار، لودرها و ماشین‌های سنگین در حال خاکبرداری و برداشت ناآگاهانه از معادن شن و ماسه و غیره هستند که این موضوع علاوه بر تاثیر مخرب بر زیبایی‌های بصری منطقه، آهسته و به آرامی به اکولوژی منطقه و غار اسپهبد خورشید آسیب می‌رساند و هم‌اکنون نیز این تجاوز به حریم و عرصه اثر توسط معادن فلوئورین روی سقف غار و دهانه طاق مشهود است و نمی‌توان این غار (دژ) را ثبت جهانی کرد.

از سال ۱۳۶۹ تاکنون معادن شن و ماسه به غار اسپهبد خورشید خسارت وارد کرد و مانع حضور گردشگر در این منطقه شد. این معدن موجب آلودگی رودخانه شده است و با توجه به اینکه آب رودخانه به رودخانه تلار متصل شده و سپس به دریا می‌ریزد به آبزیان موجود در دریا نیز آسیب می‌رساند که به آسانی موجب کاهش صید و صیادی و همچنین با ایجاد گرد و غبار موجب آسیب‌های شدید زیست محیطی می‌شود.

3

خاک منطقه از نوع خاک سبک است اما اگر خاک‌های برداشت شده برگردانده شود باید به این نکته توجه کرد که هر خاکی مناسب این منطقه نیست چرا که بافت‌های خاک با هم متفاوت است و اگر خاکی که مناسب این منطقه نباشد را به آن اضافه کنیم ممکن است موجب فرسایش شود و یا گیاهان بومی آن منطقه در آن خاک رشد نکند.

این معادن را می‌توان به آسانی انتقال داد و با حفاظت از منابع طبیعی با صنعت گردشگری برای تعداد افراد بیشتری در مقایسه با معادن اشتغال‌زایی ایجاد کرد. از طرفی عرصه و حریم این اثر بی‌مانند جهانی، موجب وارد شدن آسیب‌های فراوانی مانند حفاری فراوان سوداگران عتیقه، انفجار و تیغه لودرهای معادن تا تیراندازی هر روز به دست سربازان آموزشی به اثر تاریخی شده است.

همچنین در سقف اثر و طاق آن، معدن فلورین وجود دارد که به شکل عمودی و پیشروی به سمت دهنه و سقف شاه نشین غار است و این چال‌ها با مواد منفجره، آنفو و دینامیت ایجاد شده و تخریب وحشتناک و ریزش ساختارهای معماری تکرار نشدنی اثر را به وجود آورده است.

کارشناسان یونسکو در هنگام مشاهده نگاره‌ها و پرونده اثر به این نکته اشاره کردند که این اثر با وجود تمامی شرایط طبیعی، تاریخی و گردشگری منحصر به فرد، با وجود چنین آفت‌هایی امکان سرمایه‌گذاری در آن وجود ندارد و این اثر گردشگری، فرهنگ و تاریخی منطقه در حال نابودی است.

گروه تاریخ

قبلی «
بعدی »

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

مناسبت امروز

از دیروز