“آژنگ نیوز”:کاوش باستان شناسی تپه چشمهعلی شهر ری ؛یک ماجرای قدیمی است که از سال ۱۲۹۰ خورشیدی آغاز شده و در دهه ۱۳۰۰ شکل جدی تری به خود گرفته است.در سال ۱۹۲۴ میلادی (۱۳۰۳ خورشیدی)، موریس دایه؛ دیپلمات فرانسوی و کاردار سفارت فرانسه در تهران ؛تپه چشمهعلی شهر ری را کاوش کرد؛ محوطهای که لایههای آن از اواخر هزاره ششم پیش از میلاد تا دوران اسلامی امتداد دارد و با سفالهای منقشش در ادبیات باستانشناسی به نام «فرهنگ چشمهعلی» شهره است. این کاوش با ارجاعی در کتاب لوییس واندنبرخه (۱۹۵۹) در منابع باستانشناسی ایران ثبت شده است.بهگواهی منابع باستانشناسی ایران، تپه چشمهعلی در سال ۱۹۲۴ میلادی (۱۳۰۳ خورشیدی) «مجدداً» کاویده شد و کسی که این بار تیغه کاوش را به خاک زد نه یک باستانشناس حرفهای، بلکه موریس دایه بود؛ دیپلمات فرانسوی و کاردار سفارت فرانسه در تهران؛بود.

تپه چشمهعلی در دامنه جنوبی کوه چشمهعلی و در کنار چشمهعلی و باروی تاریخی ری، در جنوب تهران جای گرفته است. آثار این محوطه از اواخر هزاره ششم پیش از میلاد آغاز میشود و تا دوران اسلامی امتداد دارد؛ شهرت اصلی آن به لایههای پیشاتاریخی و سفالهای منقش مشهوری میرسد که بعدها نام «فرهنگ چشمهعلی» را در ادبیات پیشاتاریخ فلات مرکزی ایران جا انداخت. رسانههای ایرانی سابقه سکونت در این مجموعه را به حدود هشت هزار سال پیش میرسانند. نخستین کاوش باستانشناختی این تپه در سال ۱۹۱۲ (۱۲۹۰ خورشیدی) به دست ژاک دو مورگان، سرپرست حفاریهای فرانسویان در ایران، انجام شد؛ کاری که به نخستین نمونه فعالیت باستانشناسی در فلات مرکزی ایران شهرت یافته است. با این حال کاوشهای دو مورگان رها شد و محوطه عملاً به حفاران غیرمجاز و دلالان محلی سپرده شد.
در چنین فضایی بود که در ۱۹۲۴ خبر کاویدن اهالی در چشمهعلی به مأموریت فرانسه رسید و دایه — که همزمان سرپرست سیاسی مأموریت هم بود — نخست در نامهای ماجرا را به پاریس گزارش کرد و سپس خود پیش آمد و کاوشی کوتاه در تپه به راه انداخت. این رخداد درست میان دو فصل کاوشهای «قانونی و برنامهدار» فرانسویان و آمریکاییها مینشیند و از همین رو نمونهای گویا از پیوند دیپلماسی و عتیقهجویی در آن دوره است.
بر پایه فصلی پژوهشی منتشرشده در سال ۲۰۱۸ در مجموعه انتشارات مؤسسه باستانشناسی کوتسن، مقامات فرانسه در ایران خبر یافتند که اهالی، محوطهای باستانی در نزدیکی تهران را مشغول کاودناند؛ دایه نیز در پیامی به وزیر خارجهاش در پاریس او را در جریان ماجرا گذاشت و هشدار داد. در فضایی که امتیاز انحصاری کاوش در ایران در دست فرانسویان بود و حفاران غیرمجاز و دلالان اشیای عتیقه در ری فعالاند، کاردار سفارت عملاً خودش وارد میدان شد. امابر خلاف کاوشهای دو مورگان و اشمیت، از نتایج کاوش دایه گزارشی باقی نمانده است. به بیان دقیق تر، «از نتایج کاوشهای او اطلاعی در دست نیست»؛ نه نقشهای منتشر شد، نه فهرست اشیایی شناخته شده است و مقصد یافتههایش هم در تاریکی ماند. همین ابهام است که جای این کاوش را در روایت یکقرنی چشمهعلی به خطی کوتاه و استناددار، اما کمرنگ، فرو کاسته است.
درمورد موریس دایه نیز باید اشاره کرد که:موریس دایه (۱۸۸۹–۱۹۷۳) دیپلمات حرفهای فرانسه بود و تهران مهمترین ایستگاه شرقی کارنامه اوست. بر پایه فهرست رؤسای نمایندگی فرانسه در تهران، پس از خروج شارل بونن (وزیرمختار ۱۹۱۸–۱۹۲۰) و دوره سرپرستی هنری اُپنو و وزیرمختاری فرناند پروو، از بهار ۱۹۲۳ کاردارِ مأموریت فرانسه در تهران موریس دایه بود. اسناد تاریخی نیز او را دستکم از دسامبر ۱۹۲۲ در همین مقام ثبت کردهاند؛ در آن ماه، فرماندهِ سازماندهنده پلیس ایران(محمد درگاهی) اعتراضنامهای مکتوب خطاب به کاردار فرانسه فرستاده بود و مخاطب آن دایه بود.
پس از دایه، نوبت نخستین هیئت آمریکایی رسید: اریش اشمیت با حمایت موزه دانشگاه پنسیلوانیا و موزه هنرهای زیبای بوستون طی سه فصل در سالهای ۱۳۱۳ تا ۱۳۱۵ خورشیدی (۱۹۳۴–۱۹۳۶) با همیاری حدود دویست کارگر حدود ۹۰۰ مترمربع از تپه را کاوش کرد؛ هدف اصلی او مطالعه فرهنگ مسسنگی، با الگو قرار دادن تپهحصار دامغان، بود.
جدیدترین فصل این داستان در آبان ۱۴۰۵ گشوده شد: فصل سوم کاوشهای تپه چشمهعلی به سرپرستی حمیدرضا ولیپور، عضو هیئت علمی گروه باستانشناسی دانشگاه شهید بهشتی، در چارچوب برنامه پنجساله دانشگاه از ۱۲ آبان آغاز شد.
گروه تاریخ
