“آژنگ نیوز”:مسافرت با چاپاری در ایران دوره قاجاریک پدیده اجتماعی فراگیر بود. به گونه ای که خارجی هایی که به ایران می آمدند ؛این موضوع برایشان قابل توجه بود.ژاک دمورگان مستشرق فرانسوی که برای نقشه برداری جغرافیایی در عصر قاجار به ایران سفر کرده در توصیف این سیستم حمل و نقل می نویسد:مسافرت با چاپاری یک سفر بسیار سریع است و اینکار بوسیله اسبهای پست شاهنشاهی ایران انجام میگیرد . در سال ۱۸۹۳ میلادی (۱۲۷۲ خورشیدی)با توجه باینکه شب و روز سفر می کنند ، میتوان در هر روز۳۰ فرسنگ برابر ۱۸۰ کیلومتر پیمود ، اما این سرعت جز در شاهراهها ، مثل راه تبریز به تهران ، تهران به مشهد ، اصفهان به شیراز ، نمیتواند ، میسور باشد . اسبهای چاپاری معمولا ناراحت کننده اند و در هر لحظه سرنگون می شوند ، بطوریکه بعد از طی ۱۵ فرسنگ برابر ( ۹۰ کیلومتر ) در روز انسانرا از خستگی مریض می کنند .

هر فرسنگ مسافرت با چاپاری یک قران و با اسب ( ۱/۷۰ فرانک ) تمام میشود اما انسان مجبور است سورچی استخدام کند ، و اینکار در هر فرسنگ شش کیلومتری تقریباً ۱/۴۰ را فرانک ( بر حسب نرخ ) خرج بالا میآورد .
با کاروان ، انسان گام بگام ، و بالنتیجه خیلی کندتر پیش میرود . حد متوسط یک منزل راه ۴ فرسنگ ( ٢۴ کیلومتر ) است . قاطرچیها ( چارودار ) بندرت راضی می شوند روزانه بیش از ۶ فرسنگ ( ٣۶ کیلومتر ) طی کنند .با این وضع مسافرت با حیوان ، روزانه ، تقریباً پنج قران ( ۴/٢٠ فرانک ) قیمت دارد ، هر مرحله و منزل از راه باید بطور متوسط ۴ فرسنگ حساب شود .
کرایه دهندگان حیوانات ، مخارج حیوانات و مخارج چارودارها را بعهده میگیرند . باین ترتیب یک کاروان ۸ حیوانی بین رشت و قزوین برای طی مسافتی برابر ۱۵۰ کیلومتر تقریباً ۱۶۰/۲۰ فرانک خرج دارد .
همین کاروان وقتی که ماهیانه کرایه شود ، تقریباً ۱۰۰۰ فرانک خرج دارد . برای یک مسافرت طولانی آسانتر و بصرفه مقرونتر اینست که حیوانات را خریده و چارودارها را ماهانه استخدام نموده و بخدمت گماشت .
بالاخره ، مسافر در هیچ صورت وابسته بقاطرچیهایش نیست ، او می تواند هرجا که بخواهد توقف کند ، اگر مایل باشد منزلهای طولانی بپیماید ، بعلاوه قاطرچیها و آدمهایش مقداری از کارهای او را انجام میدهند ، او را در برداشتن چادرهایش کمک می کنند و دنبال هیزم و زاد و قوت وغیره میروند . . . این مزایا در چارودارهائی که خدمت حیوانات کرایه ای می کند ، لکن از پرداختن بهرچیز دیگر مطلقاً امتناع میورزند ، وجود ندارد .
قیمت اسبها و قاطرها در ایران برحسب محل وفصل سال بسیارمتغیر است . با نزدیک شدن سرما بهای حیوان ها تنزل می کند ، بسیاری از مردم حیوانهای خود را بخاطر رهایی از آنها وهزینه تغذیه آنها در فصل زمستان می فروشند . اسبهای بسیار خوب و زیبا برای سفر بیفائده اند .بایستی حیوانات قوی سه تا هشت ساله تاکنون در کاروان شرکت جسته باشند تهیه کرد .
یک اسب سفری با چنین خصایصی ٢٠ تا ٣۵ تومان ( ١۴٠ تا ٢۴۵ فرانک ) قیمت دارد ، یک اسب بارکش ( بابو ) ١٢ تا ٢٠ تومان ( ٨۴ تا ١۴٠ فرانک ) تمام میشود . قاطرها مرغوب تر از بابوها هستند . آنها ٢٠ تا ٣٠ تومان ( ١١۴ تا ٢١٠ فرانک ) قیمت دارند ، لکن در بعضی نواحی باتلاقی مثل گیلان و مازندران اسبها مفیدتر از قاطرها می باشند . باین ترتیب برای کاروان هشت حیوانی که دو تا اسب سواری باشد باید مبلغی در حدود ٢٢٠ تومان برابر ۵۴٠ فرانک سرمایه گذاری نمود .
برای تیمار وهدایت حیوان باید قاطرچی استخدام نمود . حقوق هر کدام از آنها ماهیانه ٣ تومان ( ٢١ فرانک ) ، وخرجشان باخودشان است . راجع به علوفه ، باید روزانه و برای هر حیوان یک قران حساب کرد و برای کاروان هشت قران ( ۶ره فرانک ) حساب نمود . یعنی تقریباً ماهیانه ١٧٠ فرانک خرج اسبها وقاطرهاست . باین مبلغ باید ۴٢ فرانک برای چادر دارها ، ٣٨ فرانک هزینه های مختلف افزود . باینترتیب میرسیم به ٢۵٠ فرانک و این مبلغی است که یک ایرانی در چنین شرایطی برای یک کاروان هشت حیوانی خرج میکند .
بطوریکه ملاحظه میشود اگر حیوان خریداری شود صرفه جوئی قابل ملاحظه خواهد شد ، و من اینرا بهمهٔ مسافرینی که میخواهند در کشورهای آسیایی راهی طولانی بپیماید توصیه می کنم ؛ با وقوف باینکه ، اگر در طول ماههای اول راهشان هزینه زاد و فوتشان دو برابر است” نبایستی موجب استعجابشان گردد ، زیرا که مترجم وقاطرچیهایشان از آشنائی و تجربه محلی خویش سوء استفاده می نمایند.
برای کسانیکه بزبانهای شرقی تکلم نمی کنند ، داشتن یک مترجم ضروری است، انتخاب این خدمتکار معتمد بسیار مشکل است، نه دهم این خدمه جداً نادرست و متقلب ودغل کارند و ازموقعیت خود سوء استفاده می کنند .

همچنین باید آشپزی داشت که بر یکی ازحیوانات بارکش با وسایل کارش سوار شده کاروان را دنبال نماید . این خدمتکار مطلقاً ضروری است ، اما بهمان صورت که در مورد مترجم دیدیم ، بسیار مشکل است که یکی را یافت که تا سرحد امکان ندزدد .
بار و بنه و اسباب سفر باید بارهای بندیهایی تقسیم شود هر بار مرکب از دو بسته کوچک یا دو صندوقچه که وزن آن از ۴٠ کیلوگرم بیشتر نباشد که میشود ٨٠ کیلوگرم برای هر لنگه بار اقلا داشتن دو چادر ضروری است یکی برای شخصی دیگری برای نوکرها زیرا در تابستان خانه ها کثیف و پر از حشرات و غیر قابل سکونت می باشند حتی با صرفه تر است که هر زمان که هوا اجازه دهد چادر را برافراشت و زیاد بدهکده ها نزدیک نشد و گرنه مورد هجوم مردم کنجکاو بدیدن خارجی و متمایل بکش رفتن بعض اشیاء واقع خواهند شد.
ژاک دمورگان. کتاب هیئت علمی فرانسه در ایران
گروه تاریخ
