“آژنگ نیوز”:دژ خشتی کرشاهی (که گاهی به عنوان قلعه کرشاهی نیز شناخته میشود)، یکی از بناهای تاریخی جذاب و البته کمتر دیدهشده در استان اصفهان است. این دژ که نماد معماری کویرنشینی در ایران است، با ویژگیهای منحصربهفرد خود در حاشیه یکی از زیباترین کویرهای ایران قرار دارد.
این دژ در شمال شهرستان آران و بیدگل و در بخش ابوزیدآباد واقع شده است. قرارگیری در حاشیهٔ کویر بند ریگ (یکی از تپههای شنی وسیع و بکر ایران)، به این قلعه جایگاه ویژهای داده است. ابوزیدآباد منطقهای است که به دلیل وجود قناتهای بسیار عمیق و تاریخی، همواره (کویر آباد) محسوب میشده است. دژ کرشاهی دقیقاً در نقطهٔ تلاقی زیستگاه کویرنشینان و بیابانِ وسیع قرار دارد و احتمالاً وظیفهٔ مراقبت از این منابع حیاتی و مسیرهای ارتباطی را بر عهده داشته است
.طبق شواهد باستانشناسی و ساختار بنا، هستهٔ اولیهٔ این دژ به دورههای پیش از اسلام (ایران باستان، احتمالاً دورهٔ ساسانی) یا اوایل دورهٔ اسلامی برمیگردد. در آن دوران، ساخت دژهای خشتی در حاشیه کویرها برای مقابله با حملات قبایل کوچرو و راهزنان متداول بود.
مانند بسیاری از بناهای خشتی ایران که به دلیل فرسایش طبیعی (باد و طوفانهای شن) نیاز به مرمت مداوم دارند، این دژ نیز در دورهٔ قاجار به طور اساسی مرمت و بازسازی شد. در این دوره، ابوزیدآباد و مسیرهای کاروانی مناطق مرکزی ایران اهمیت ویژهای پیدا کردند و بازسازی چنین دژهایی برای تامین امنیت کاروانها (در مسیرهای منتهی به کاشان، اصفهان و یزد) ضروری بود. آنچه دیده می شود، بیشتر بازماندهٔ معماری و مصالح همان دورهٔ قاجاری است.
این اثر تاریخی با مساحت کمی بیش از ۴۰۰ متر مربع، این بنا در دستهٔ دژهای کوچک و فشرده (پایگاههای دفاعی) قرار میگیرد (برخلاف قلعههای مسکونی بزرگ مثل قلعههای اردبیل یا بم). این ۴۰۰ متر مربع فضایی مستطیلی یا تقریباً مربعی شکل قرار میگیرد که نشان میدهد کاربرد آن بیشتر نظامی و گشتزنی بوده تا سکونتگاه عمومی.
تمامی بنا با استفاده از خشت خام و ملات گل ساخته شده است. در کویر، خشت بهترین عایق حرارتی است؛ به طوری که در گرمای شدید تابستان، درون دژ خنک و در سرمای زمستان، نسبتن گرم میماند.
ساختار دفاعی: معماری دژ دارای دیوارهای ضخیم، دروازهٔ باریک و احتمالاً برجهای (نگهبانی) در گوشهها بوده است که ارتفاع آنها امکان دید به وسعت کویر بند ریگ را فراهم میکرده است تا از دور حرکت کاروانها یا راهزنان قابل مشاهده باشد.
با توجه به ابعاد ۴۰۰ متری و موقعیت آن، این دژ سه کاربرد اصلی داشته است:
۱.پایگاه نظامی و گشتزنی: محل استقرار سربازان یا نگهبانان محلی برای تامین امنیت منطقه.
۲.ایستگاه کاروانی (رَبَط): پناهگاهی ایمن برای کاروانهای تجاری که در مسیر کویر بند ریگ حرکت میکردند و نیاز به استراحت در شب یا پناه گرفتن از طوفانهای شن داشتند.
۳.حفاظت از قناتها: ابوزیدآباد دارای یکی از عمیقترین قناتهای جهان است. دژهای حاشیه کویر معمولاً برای جلوگیری از دسترسی غیرمجاز به دهانهٔ قناتها و چاهها ساخته میشدند.
امروزه دژ خشتی کرشاهی در کنار طبیعت بکر کویر بند ریگ، یکی از نقاط جذاب برای کویرنوردی و تورهای آفرود محسوب میشود.
مناظر تپههای شنی بند ریگ در کنار دیوارهای خشتی و فرسودهٔ این دژ، تصاویری بینظیر برای عکاسان و طبیعتگردان خلق میکند (بهویژه در هنگام طلوع و غروب آفتاب که نور خورشید رنگ خشتها را طلایی میکند).
البته به دلیل اینکه بنا از خشت ساخته شده، در معرض فرسایش شدید توسط بادهای کویری و رطوبت ناشی از بارندگیهای نادر قرار دارد و نیازمند مرمتهای دورهای توسط میراث فرهنگی است.
در نهایت باید افزود که دژ خشتی کرشاهی، نمادی از هوشمندی ایرانیان باستان در غلبه بر شرایط سخت کویری است که در دورهٔ قاجار احیا شده است. این پایگاه ۴۰۰ متری، نه یک قلعهٔ شکوهمند پادشاهی، بلکه یک استحکامات کاربردی و بیپیرایه است که امروزه به عنوان نقطهای تاریخی در دل طبیعت زیبای کویر بند ریگ ابوزیدآباد میدرخشد.
گروه گزارش