“آژنگ نیوز”:در سال ۱۳۱۸ قمری هنگامی که مظفرالدینشاه در اروپا بود دستگاه سینما تو گراف را در یکی از موزه ها دید و به عکاسباشی خود مرحوم میرزا ابراهیم خان دستور داد که یکی از آنها را خریده و با خود بتهران بیاورد.
آنوقت فقط ۵ سال از اختراع دوربین فیلمبرداری میگذشت و عکاسباشی پس از مراجعت وطن طبق دستور شاه چند فیلم کوتاه از دستجات سینه زن و قمه زن و نیز حیوانات باغ وحش برداشت که این فیلمها منحصراً در دربار شاهی نمایش داده میشد.
بعد از مظفر الدینشاه این صنعت چندسال فراموش شد و چون کشور از لحاظ داشتن سینمای منظم و آبرومند فقیر بنظر میرسید. طبعاً کار فیلمبرداری هم دنبال نشد و تا انقراض قاجاریه اغلب فیلمهای مختلف را از اروپا آورده و در منزل اعیان و اشراف نشان میدادند.
خانبابا معتضدی
لیکن دردوران پس از پایان حکومت قاجار وشدت گرفتن ورود دستاوردهای فرنگ به ایران تحولی درکلیه شئون پیدا شد اشخاصی که علاقمند به این فن بودند فرصت یافتند تا درباره تأسیس سینما و شروع فیلمبرداری در ایران تصمیمات مهمی بگیرند.یکی از این اشخاص که نمیتوان خدمات و زحمات او را در راه تکمیل فن فیلمبرداری و تأسیس سینما در ایران فراموش کرد آقای خانبابا معتضدی است.
معتضدی در سال ۱۹۱۰ میلادی هنگامیکه در سویس ، مشغول تحصیل بود در مدرسه الکتروتکنیک باپسر مدیر کارخانه فیلمبرداری «کمون» آشنا شد و از لحاظ علاقه ای که به فن عکاسی داشت بوسیله رفیق همدرس خود اجازه گرفت تا اوقات فراغت را برای مطالعه در امور فیلمبرداری و چاپ و ظهور فیلم سینما در کارخانه «کمون» بگذراند .
در آنوقت صنعت سینما مراحل ابتدائی خود را طی میکرد و دوربین ها بیش از ۶۰ متر گنجایش فیلمبرداری نداشتند و بعلت عدم تکمیل وسایل غالب فیلمها در هوای آزاد و با کمک نور آفتاب برداشته میشد.
معتضدی در مدت ۵ سالی که در اروپا بسر میبرد توانست بررموز کار فیلمبرداری واقف شود وازهمان روز دراین فکر بود که یکروز این صنعت را در ایران رواج بدهد.
در مراجعت به ایران نخست با اردشیر خان که در آنوقت سینمائی در خیابان علاء الدوله(فردوسی فعلی) درست کرده بود شرکت کرد و چون تا آن زمان برای زنها سینمایی وجود نداشت لذا اقدام به تأسیس یک سینمای زنانه کردوتصادفاً این عمل او فوق العاده مورد توجه قرار گرفت .
چندی بعد بر حسب تصادف یک روز در یک حراجی چشمش به چند دستگاه فیلم برداری از نوع دستگاه های کارخانه کمون افتاد و توانست یکی از آنها را بقیمت صد تومان خریداری کند . با خرید این دستگاه مدتها در منزل از دوستان و آشنایان فیلم میگرفت و در لابراتوار کوچکی که در منزل تهیه کرده بود فیلم ها را ظاهر میکرد.
ناگفته نماند که دربدو امربعلت عدم دسترسی به فیلم خام بوسیله همان دوست ایام تحصیلی که فرزند مدیر کارخانه کمون بود؛مقداری فیلم نگاتیف خام وارد ایران کرد و بعنوان ذخیره نگهداری نمود.کم کم سرو صدای اینکار بلند شد و سرلشگر طهماسبی از کارهای او با خبر گردید و از معتضدی خواست که فیلمی از قشون تهیه کند بلافاصله مقدار ده هزار و متر فیلم نگاتیف و بیست هزار متری پزیتیف از اروپا برای همین منظور وارد کردند و چندی بعد ،اولین فیلمی که از قشون تهیه شده بود درحضور سردارسپه درباغشاه نمایش داده شد واو برای تشویق فیلمبردارمبلغ پانصد تومان به او انعام دادند .
افتتاح مجلس موسسان
پس از آن موضوع تشکیل مجلس مؤسسان .. و جریان تاجگذاری رضا شاه پیش آمد که از هردو فیلم های نسبتاً مفصل برداشت و یکی پس از دیگری نمایش داد همچنین در مسافرتی که رضا شاه به ترکیه کرد معتمدی نیز همراه هیئت اعزامی باستانبول رفت و از تمام جریانات فیلمبرداری نمود واین فیلم درسینما های تهران و سایر شهرستانها بمعرض نمایش گذاشته شد. آنگاه باین فکر افتاد که یک فیلم آرتیستیک تهیه کند و برای این منظور با اوگانیانس که در آنوقت کلاس آرتیستی تأسیس کرده بود شروع کار نمود و فیلم های آبی و رابی و حاج آقا اکتر سینما را برداشت. آبی ورا بی یک فیلم کمدی بود که از فیلم های پات وپاتاشون اقتباس شده بود و فوق العاده مورد توجه واقع شد. این فیلم در حدود ده هزار تومان که آنروز مبلغ فوق العاده ای بود در آمد داشت و مخارج آن نیز دو هزار و پانصد تومان بود که معتضدی و مدیر سینما ما یاک در پرداخت آن شریک بودند .
چندی بعد امریکایی ها بایران آمدند واز خانباباخان خواستند که برای آنها فیلم خبری تهیه کند .بدون اینکه فیلم های تهیه شده را ظاهر نماید بامریکا بفرستد . اینکار مدت مدیدی دوام داشت .
در مدرسه آرتیستی او گانیانس کسانیکه در تهیه فیلم های ایرانی با معتضدی تشریک مساعی نمودند عبارت بودند از احمددهقان -علی اکبر دولت آبادی -احمد گرجی – ضرابی – سهرابی -صفوی – مولوی ودراج . مطلب قابل توجه اینست که در آن وقت برای شرکت بانوان در فیلم های ایرانی محدودیت هائی قائل بودند و بعلاوه هنوز افکار عمومی این صفت را یک نوع مطربی میدانست روی همین اصل بانوانی که رلهای اول این چند فیلم را بازی کردند عموماً از بانوان ارمنی بودند.برای فیلم برداری نیز ناچار بودند باغات مصفا و بزرگ مثل باغ «پروتیوا» و باغ معروف وچهل فواره ،را انتخاب کنند.
معتضدی که در سال ۱۳۳۴مدیریت سینما میهن را بعهده داشت از سالها قبل چندین سینمای معروف را افتتاح و بتدریج بدیگران واگذار کرد. که برخی از آنها عبارتند بودند ازسینمای زنانه خورشید – سینما صنعتی – سینما پری -سینما تمدن -سینما سیروس -سینماخیام -سینما میهن -سینما تابان و سینما کشور.
خانباباخان اولین کسی است که بفکر ترجمه فارسی روی پرده سینما افتاد و نوشته های فارسی که بعدا نیز روی پرده سینما دیده میشد؛ از ابتکارات اوست. ناگفته نماند که قبل از آنکه معتضدی باینکار دست بزند یکنفر مترجم وسط سالن راه میرفت و موضوع فیلم را با صدای بلند تعریف میکرد و چون فیلم ناطق هم هنوز به بازار نیامده بود هنگام نمایش فیلم یکنفر ویلونیست با یک پیانیست آهنگ های مختلف مینواختند وبه حساب خود قسمت های برجسته فیلم را پرهیجان ترجلوه می دادند .
افتتاح راه آهن
بد نیست بدانید اولین سینما عمومی در ایران در حدود سال ۱۹۰۰ میلادی اوائل خیابان چراغ گاز افتتاح یافت که این سینما را شخصی معروف به صحافیاشی به خرج خود باز کرده بود و مشتریان او از اعیان و اشراف بشمار میرفتند. پس از صحافباشی شخص دیگری بنام روسی خان که سابقاً یک عکاسی را اداره میکرد سینمای دیگری در خیابان علاء الدوله ترتیب داد که اکثر اوقات لیاخوف معروف باتفاق سربازان خود در آن سینما حضور بهمرسانیده و فیلم های تازه را تماشا می کردند .
از آن بعد رفته رفته سالن های متعدد سینما در تهران و شهرستانها دایر شد و در دهه ۴۰ خورشیدی تعداد این سینماها در ایران کم نبود و این پیشرفت و ترقی نتیجه زحمات و مشقات افرادی مثل خانبا با خان بود.
خانبا با خان از وقتی ترقی صنعت فیلمبرداری را در ایران دیده و حس کرده است که خواه و ناخواه یکروز ایران هم در ردیف سایر کشورهای مترقی اقدام بتهیه فیلم های عالی و قابل توجه خواهد کرد ا حساس می کرد که آسایش خاطر یافته و بیهوده در این راه موی خود را سفید نکرده است.
تهیه و تدوین:حسن محرابی
گروه تاریخ