“آژنگ نیوز”:چگونه تپه ۳هزار ساله قیطریه به محله قیطریه تبدیل شد؟در بررسی اولیه این منطقه در نزدیکی تهران دهه ۳۰ و ۴۰ خورشیدی باید اشاره گرد که سند سابقه سه هزار ساله قیطریه ، کشف یک قبرستان – قدیمی در کنار قیطریه شمیران است. باستان شناسان عقیده دارند این قبور و اشیاء مکشوفه در آن نشان دهنده زندگی آریائیهای ۳ هزار سال قبل بود.
همچنین باستان شناسان معتقدند که این اقوام و از سواحل بحر خزر به داخل خاک ایران نفوذ یافته بودندو در منطقه نیاوران که منطقه ای پر آب و خوش هواست سکنی یافته و احیانا مردم بومی این منطقه را مغلوب خود ساخته بودند و تپه های قیطریه را از این جهت برای قبرستان انتخاب کرده بودند که آهکی هستند و قابل کشت و زرع ، حتی درخت کاری نمی باشند . با کشف آثار تاریخی در این منطقه نام قیطریه بر سر زبانها افتاد و به تدریج عده ای برای سکونت آنجا را انتخاب کردند.
در سال ۱۳۴۷ خورشیدی در جاده قدیم شمیران کمی بالاتر از ایستگاه پل رومی جاده ای با شیب تند در میان محل خاکبرداری شده یک تپه بطرف بالا و شرق میرفت . این خیابان معروف به خیابان بوعلی بوده است.
در حدود ۳۰۰ متر که از این خیابان میگذشتیم یک جاده فرعی در دست راست پیش می آمد که به خیابان قیطریه معروف شده بود. قسمت راست این خیابان تپه قیطریه و محل قیطریه شمیران قرار داشت که بر فراز آن بناهایی ساخته شده بودو قسمت دست چپ آن جزء اراضی دزاشیب محسوب میشد .
این تپه که روزگاری قبرستان قومی از مردم آریایی نژاد بود سال های سال بی هیچ آبادانی بین تهران و شمیران حایل بود قریب سال ۱۳۲۰ خورشیدی پیرزنی برفراز آن تپه آلونکی ساخت و در آن آلونک منزل گزید و این اولین فعالیت زندگی است که بر فراز تپه قیطریه از آن سراغ داریم .البته در پائین و در امتداد اراضی نیاوران باغی بنام باغ قیطریه بود که متعلق به شاهزاده اصغر میرزای قاجار بود . و شاید نام قیطریه از واژه های متداول و احیانا ساخته شده عهد قاجار باشد که بر این تپه نیز اطلاق گشته است.
آلونک ننه
پیرزن آلونک نشین فراز تپه قیطریه را «ننه» خطاب میکردند و تا سال ۱۳۴۰ در قید حیات بود و پسران او هم بعدا در قیطریه زندگی میکردند.
بعد از «ننه» یکی ازافراد مشهور به سالکین راه حق ، بنابه «مشرب عرفانی خویش» چون از کرمانشاه راهی تهران شد سکونت در منزل «ننه» را بر سکونت درمیان شهرنشینان ترجیح داد.این سالک را اکثراً اهالی قیطریه در سال ۱۳۴۷ میشناختند و صدای او را همراه با نغمه سه تار در مدح مولای متقیان از رادیو و تلویزیون شنیده میشد . نام او درویش «امیر حیاتی» بود.
به تدریج در آغاز دهه ۳۰ خورشیدی در سالهایی که مردم شهرستانها به تهران روی آوردند ، جمعی که از لحاظ مالی وسعتی نداشتند در تپه قیطریه ساکن شدند و خانه های کوچکی برای خود ساختند و اکثراً در این خانه ها علاوه بر سکونت خود مستاجرینی نیز پذیرفتند.بدین ترتیب دهی در درون شهر بر کوچه های تنک قیطریه تشکیل شد. البته شیب تند تپه قیطریه مانع از آن بود که وسائط نقلیه از آن بگذرند و جز خیابانی که در شمال و پائین تپه واقع شده بود:راهی به قیطریه وجود نداشت.
بنابراین باید پیاده از میان خانه ها عبور میشد. اولین چیزی که در دیدار از این محل جلب نظر میکرد لوله آبی بود که ازروی زمین در وسط کوچه کشیده شده و در فواصل نامعینی شیرهائی بر آن نصب گشته بود. این طرز لوله کشی خاص دهات بود که از یک چاه آب یا یک چشمه استفاده میکردند و برای آنکه آب چشمه یا چاه آلوده نشود و از بین نرود مسیرآنرا لوله کشی میکردند.
لوله های آب و کوچه های تنگ و کج و معوج و شیب تند و منزل های کوچک ، همه نشان دهنده آن بود که قیطریه را مردمی ده نشین بنا کرده اند و همان زندگی ده نشینی را به قلب تهران بزرک رسوخ دادند و هیچیک از مظاهر شهری بیش از آنچه در دهات دور دست نفوذ یافته در آن یافت نمیشد.
بعضی از کوچه ها بصورت پلکانی در آمده و برخی حریم منزل خود را خود را موزائیک یا اسفالت نموده بودند ولی یک باران شدید و یا نزول برف عبور و مرور را بکلی مختل میکرد و تنها ساکنین محل در چنین مواقعی میتوانستند از این کوچه ها بگذرند.
مردم قیطریه
ساکنین قیطریه،در سالهای اولیه از اهالی ،لرستان اراک ، تائین ، طبس و آذربایجان بودند و زنان آنها هنوز در سال ۱۳۴۷ همان لباس روستائیان زندگی میکردند و مثل روستائیان بچه های خود را به پشت بسته و سطل آب و طشت رختشویی را روی سر میگذاشتند ، صورت آنان همان طراوت روستائی را همراه با آفتاب سوختگی و سرما زدگی را داشت. ولی مردها بعلت کاروکاسبی که در خارج از محل داشتند لباس روستایی بتن نمیکردند.
در قیطریه حتی مراسم عروسی نیز بهمان طریق محلی که در روستا های اصلی ساکنین قیطریه مرسوم های اصلی ساکنین قدیم است انجام میگیرفت. در سال ۱۳۴۷ خورشیدی در حدود ۶۰۰ خانه در قیطریه وجود داشت و خانه هائی در قیطریه یافت میشد که ۵ خانوار در آن سکونت داشتند .
مشکل آب
از سال ۱۳۳۲ خورشیدی تعداد ساکنین قیطریه رو بتزاید میرفت ،بنابراین مشکل بی آبی گریبانگیر مردم شد ساکنین برای آب بتکاپو افتادند و تصمیم گرفتند چاهی بر روی تپه قیطریه حفر کنند . درویش امیر حیاتی نام یا علی مدد را بر این چاه نهاد و مردم نیز پذیرفتند و از تفضل مولای متقیان در چهارده متری به آب رسید و در سال ۱۳۴۷ هم مقداری از احتیاجات مردم قیطریه را برطرف میکرد .
ولی در زمستان سختی که در سال ۱۳۴۴ پیش آمد و برف و یخبندان مانع از این بود که مردم آب مورد احتیاج را از چاه تهیه کنند نامه ھائی شکوائی به مراجع مختلف نوشتند و شهردار وقت به محل آمد و با همت او مقداری از آب دزاشیب بوسیله لوله بپای تپه قیطریه آورده شد و با موتورپمپ به منبعی که در بالای تپه احداث گردید منتقل گشت و این همان آبی بود که با لوله از کوچه های قیطریه میگذشت.
ولی آب دزاشیب با وجود املاحی که داشت قابل شرب نبود و فقط بدرد ظرف شوئی و رختشویی میخورد .بنابراین بود مردم برای تهیه آب آشامیدنی مجبوربودند مقداری راه طی کنند و از فشاری آب لوله کشی ،که چند ساعت در لوله جریان ندارد و تنها ساعات معینی در لوله بود مردم ناچاربودند از فرصت استفاده کنند.
علت اینکه آب همیشه در لوله نبود نیز چنانکه مردم محلی میگفتند آن بودکه آبی را که باید به منبع برود به صاحبان باغات اطراف میفروختند. در همان زمان اگر آب چاه شهرداری به منبع میرفت، آنوقت آب دزاشیب تکافوی باغات اطراف قیطریه را می کرد.
در سال ۱۳۴۷ برق منطقه قیطریه از برق شهرداری بود و تلفن آن نیز جزء منطقه شمیران بود ولی تعداد تلفن در تپه قیطریه بسیار معدودبودو بسیاری از منازل نیزبرای روشن کردن خانه هایشان هنوز از لامپا و چراغ زنبوری استفاده میکردند .
در قیطریه مدرسه و درمانگاه وجود نداشت و عدم وجود این دو تا اندازه زیادی برای مردم این محل ایجاد اشکال می کرد.البته با توجه باین نکته که در محله قیطریه وسائط نقلیه نمیتوانستند رفت و آمد کنند و با در نظر گرفتن اینکه در خیابان اصلی قیطریه نیزاتوبوسی یافت نمیشد مشکل مدرسه رفتن بچه های این محل به خوبی بچشم میخورد.
اما آرام آرام تغییرات در راه بود .در سال ۱۳۴۷ وقتی از شیب تند کوچه های تپه قیطریه بالا میرفتیدوقتی به بالای تپه میرسیدید در پشت تپه زمین وسیعی مشاهده میشد. در این زمین فعالیت شهر سازی گسترده و سریعی بچشم میخورد. بدین ترتیب که مقدار زیادی از تپه های پشت تپه قیطریه خاک برداری شده و دره های وسط را نیزپر میکردند.
در اطراف این زمینها چند خانه مدرن و یک استادیوم فیلم برداری بچشم میخورد، بدین ترتیب منطقه قیطریه در وسط!شهر تهران از روی تپه ها سر بر می آورد وروستای داخل این منطقه را بصورت محله ای از بالای شهر تهران درمی آورد.
تهیه و تدوین:حسن محرابی
گروه تاریخ