“آژنگ نیوز”:انجمن های ادبی سهم تازه ای را در ادبیات ایران به ویژه ادبیات معاصر ایران ادا میکند از نشستن ها و برخاستنها، گفت و شنیدها ، مجادله ها، شعرخوانی تا نوشتن کتاب و تصحیح کتاب های گذشته و انتشار آنها انجمنهای ادبی پدیدار شده اند و با نام انجمن به یاد مدرسه میافتیم که اولین قدم ها برداشته میشد، انجمن ادبی انجمنی هنری و نظایر آن نیز اولین قدم ها بودندکه پایه اصلی یک حرکتی شدند برای حفظ زبان بیان و تفکر های ادبی و هنری.
اولین انجمن
اولین انجمن تهران را باید اختصاص داد به گروه صادق هدایت، یک انجمن کوچک که تنها چهار نفر آن پایه های اصلی بودند و این انجمن بیشتر در یک کافه قنادی تشکیل میشد با آدم هایی چون صادق هدایت ،علوی فرزاد و مینوی
که نامش را گروه اربعه داده بودند ، صادق هدایت غالب کتابهایش را در این انجمن نوشت و پاکتاب هایی را با همکاری دیگر اعضاء برشته تحریر درآورد که بعنوان مثال میتوان از یاجوج و ماجوج هدایت و فرزاد نام برد چنانکه میدانیم هدایت خودکشی کرد.
سیف الله وحید نیا
مجتبی مینوی هم در بهمن ماه سال ۱۳۵۵ خورشیدی و درسن۷۲ سالگی زندگی را بدرود گفت و مسعود فرزاد این گروه اولین انجمن متشکل از آدمهای پرکار نویسنده و محقق را تشکیل دادند که البتهبودند انجمنهای دیگری که به خواندن اشعار و کتاب ها میپرداختند بهر حال با پذیرش اینکه گروه اربعه هدایت میتواند اولین انجمن ادبی تهران خاصه در زمینه ادبیات ،مدرن و معاصر باشد. البته دیگر انجمن ها نیز بودند که کارشان را تقریبا از حدود ۹۰ سال قبل آغاز کردند و بتدریج به موفقیت هایی دست یافتند ودر آغاز دهه۱۳۰۰ به بعد اولین حرکت شعرای نوگرا وجوانی شکل گرفت که شب های شعر را تشکیل دادند و انجمن های ادبی که دارای ساختمان و دفاتری هم بودند شکل تازه خود را باز یافتند.
در دهه ۵۰ خورشیدی تغیرات زیادی بوجود امد و در این سالها این انجمن ها قبل از تشکیل واقعی باید هدف ها و اساسنامه ویژه خود را تدوین کرده و به تصویب شورای عالی فرهنگ و هنر میرساندند و سپس در چهارچوب مقررات و اساسنامه ای که وضع کرده بودند فعالیت خود را آغاز میکردند.
ایجاد ضابطه و قانون برای انجمن های ادبی
در همین زمینه و آغاز فعالیت انجمن های ادبی به شکل قانونمند «جمشید مهرپویا» کارشناس امور انجمنهای وزارت فرهنگ و هنر در باره نحوه و نمودار فعالیت انجمنهای ادبی چنین اظهارداشته بود: در بهمن ماه سال ۱۳۵۵ خورشیدی تعداد انجمن های ادبی و هنری در تهران و نیز اعضایشان قابل توجه است و این دلیل استقبال ادب دوستان است بطوری که همین استقبال باعث شده است انجمن ها شکل جدی و متداومی پیدا کنند .تاریخ تاسیس انجمن های قدیمی تهران گهگاه از چهل سال نیز متجاوز است و در این میان انجمنهای برگزیده که متاسفانه تعداد آنها به ده نمیرسد در پیشبرد و گسترش فرهنگ و هنر و اعتلای ادبیات سهم مهمی را دارند. در این انجمن ها به شاعران و نویسندگان سرشناس بر میخوریم.
به ویژه اینکه در مواقع ویژه از سرایندگان و نویسندگان تشویق و حمایت نیز شده است در این میان بیشترین توجه به پرورش استعدادهای جوان بوده است که آنها با بار تازه ای که با خود دارند به فعالیت بیشتری در زمینه شعر ادبیات و بررسی ها بپردازند.
روش جدید و قدیم
دردهه ۵۰ خورشیدی در کار انجمنهای ادبی تهران نیز روشهای دوگانه وجود داشت؛ یک روش قدیمی که مربوط به برخی از انجمن ها بود که هنوز نتوانسته بودند با موقعیت های جدید خود را وفق بدهند و با همان زیرسازی گذشته فعالیت دارند، این گروه که تحرک کمتری را در بین انجمن ها برای خود حفظ کرده بودند از سوی امور انجمنها میبایست روش و نحوه فعالیت خود را با تحرک بیشتری برای بهتر شدن همراه میکردند و بهمین جهت دولت وقت میکوشیدتا با بررسی و مطالعه بیشتری آنها را هدایت کند. گروه دیگر انجمن هایی بودند که لااقل هفته ای یکبار نشست داشتند و با جدیت تمام تعداد نویسندگان تازه ای را بسوی خود جلب میکردند که گهگاه نیز شبهای شعر با قصه خوانی و یا بررسیو پژوهشهای ادبی براه میانداختند و حتی ناهار و یا شام ماهانه نیز ترتیب میدادند.
نشریه داران
در میان انجمنهای گوناگون ادبی تهران نزدیک به ده انجمن در دهه ۵۰ توانسته بودند رسالات نشریات بروشورهای ادبی و کتابهای گوناگونی را از آثار نویسندگان، شاعران و پژوهشگران خود منتشر کردند و هم چنین در جلسات این انجمن ها استادان دانشمندان هنرمندان نویسندگان و منتقدان به سخنرانی و بحث و نظر میپرداختند. بیشترین وظایف و دستورالعمل ها برای برپائی ، بحث و گفتگو مناظره های ادبی و تبادل افکار میان اعضا بودو همچنین خواندن متون نظم و نثر فارسی از گذشته تا روزگار معاصر، تفسیر آثار ادبی و هنری و بررسی و کنکاش آنها هم چنین در این انجمن ها سبک های گوناگون شعر فارسی مورد مطالعه قرار گرفته و تحقیقاتی در باره فرهنگ ایران و علل دگرگونی ها صورت میگرفت.
حفظ زبان …
در برخورد با روسای انجمن ها و همچنین اعضا مورد تازه ای مطرح میشد .مبنی بر اینکه این انجمن ها میخواستند در حفظ زبان شیرین فارسی و بالطبع ادبیات خاص را بسته به این زبان سهم فراوانی داشته باشند؛ اینست که بیشتر ویژگی ها زبان شیرین فارسی صفت لفظ و بیان در گذشته و حال مورد توجه قرار میگرفت، و نیز وظایف شاعر در جامعه معاصرش و مسایل مربوط به وزن و قافیه در بوته کندوکاو بارها و بارها بررسی میشد.
انجمن های جنبی
در بهمن ۱۳۵۵ خورشیدی انجمن های جنبی هم فعالیت میکردند. که برنامه اصلی آن شعرخوانی بود، در یک نگاه کوتاه شب شعرها به محفل خوشه اشاره می شود. و بعد شب شعر در قهوه خانه ها که مبتکر قهوه خانه ای آن نصرت رحمانی بود که بعدا این شب های شعر در همه شهرهای ایران به ویژه در قهوه خانه ها سروصدائی بیا کرد و نهضت شعر خوانی به ویژه نزد جوانان چهره تازه ای را بازیافت.
جدیدترین شب شعر که در تهران در بهمن ۵۵ تشکیل میشد، شب های شعر نگارخانه تخت جمشید بود که در هر جلسه شعرخوانی حدود بیست تن از شعرای جوان و نوجو با بیان و زبان تازه ای به شعرخوانی میپرداختند و تماشاگران این شب شعر نیز بسیار زیاد بود.در مجموع نیز ده شب شعر از عمر این شعر خوانی شبانه گذشته بود. این شب های شعر البته به انجمن ها بستگی چندانی نداشت ولی در هر حال بسیاری از شعرا عضو انجمن های ادبی بودند.
انجمن های امروزی در بهمن ماه سال ۱۳۵۵ خورشیدی حدود بیست و چهار انجمن ادبی در تهران فعالیت مستمر و مداوم داشتند.که البته ۲۲ انجمن ثبت قانونی داشتند این انجمنها بدین ترتیب بودند:
آذر آبادگان – اقبال – ایران – مدلوسی-تهران – ادب و هنر – زنان ایران – توفانیان-سخن سنج (فردوسی) – حکیم نظامی – حافظ-دانشوران ایران – شهیاد – حافظ – سعدی-هاتف – صائب – عارف – کلیمه سعد – کمال-گوهر – وحید – نیکو – سخنوران.
سیف الله وحید مدیر انجمن ادبی وحید مشهورترین انجمن دار تهران بود با سابقه کاری که در چاپ مطالب و مجله وحید و نیز چاپ کتاب داشت. جالب است بدانیم وحید دکترای تجارت از فرانسه را داشت و در زمان فعالیت های مستمر عهده دار منصبهای مختلفی بوده است. از کتاب هایی که در انجمن وحید توسط وحید بچاپ رسیده میتوان اشاره کرد به پیدایش حقوق در ایران
باستان ، بیمه در ایران – زندگی یک شاعر سرطان خیال – در زوایای تاریخ – خانه اصفهان در اروپا – استخاره های محمد علیشاه – یادگارها .روزنامه ورود و خروج افراد به باغ شاهی و پارلمان ایران.
انجمن ادبی وحید نشریه ای نیز با نام وحید داشت که بیشتر جنبه خاطرات نگاری داشت. این انجمن روزهای یکشنبه جلسه هفتگی خود را ترتیب میداد و محل آن در خیابان شاه(جمهوری امروزین) – کوی جم شماره ۵۰ واقع شده بود.
کلبه سعد
مدیریت انجمن سعد با نوش آفرین سعد بودکه دکترای زبان و ادبیات فرانسه را داشت و رساله او تحت عنوان «نفوذ» شعر فارسی در ادبیات قرن۱۸ ممتاز شناخته شده بود.
نوش آفرین سعد
این انجمن دارای یک موزه نیز بود که محل آن در خیابان ژاله(مجاهدین امروزین) در همان محل انجمن ادبی سعد قرار داشت ، این انجمن شبهای جمعه تشکیل جلسه میداد از جمله شعرا و نویسندگانی که به کلبه سعد رفت و آمد داشتند میتوان اشاره کرد به :
عماد خراسانی – فروغ فرخزاد نادر نادرپور اوستا – رنجی – اشتری – ورزی – مشیری-استاد محیط طباطبائی … در بهمن سال ۵۵این انجمن توسط مهدی نوش آذر اداره میشد و نوش آفرین سعد موسس آن در بستر بیماری بود.
ادب و هنر زنان ایران
این انجمن در بیستم مهرماه ۱۳۴۶ خورشیدی توسط عالمتاج ثمری با همکاری زنان دیگر تاسیس شد این انجمن دارای دهها کمیته و شعر – نویسندگی – نقاشی-هنر های ترئینی – تئاتر و فن بیان – موسیقی – رقص – تبلیغات – تشریفات و امور اداری بود.
عالمتاج ثمری
جلسات هفتگی این انجمن یکشنبه ها بعد از ظهر در تالار کوچک موزه ایران باستان تشکیل میشد که در سال ۵۵ در تخت طاووس(مطهری امروزین) خیابان دریای نور تشکیل میشد.
کمال
انجمن ادبی کمال توسط کمال زین الدین از سال ۱۳۴۱ تشکیل یافت این انجمن هر پانزده روز یکبار جلسات خود را در تالار کتابخانه مرکزی پارک شهر برگزار میکرد این انجمن کتابی را با نام (۹) گفتار از ۹ استاد) منتشر کرده بود.
حکیم نظامی
این انجمن توسط محمود وحیدزاده به سال۱۳۰۵شکل یافت و تقریبا از قدیمی ترین انجمن های ادبی تهران بود. نخستین بار این انجمن درمنزل مسکونی وحید دستگردی تشکیل شد و سپس وزارت معارف برای تشکیل جلسات برگزیده شد. این انجمن نیز یک مجله ماهانه با نام ارمغان را منتشر میکرد.
نیکو
انجمن ادبی نیکو توسط دکتر احسان اله نیکو در سال ۱۳۴۷ خورشیدی تشکیل شد .
این انجمن سه شنبه ها در عباس آباد خیابان مهناز کوچه چهارم جلسات شعرخوانی داشت.
شهیاد
این انجمن نیز تقریبا زنانه بود وبا مدیریت مهندس فاطمه شرخ ، جلات انجمن روزهای سه شنبه در خیابان هدایت تشکیل میشد .
دیگر انجمن ها باین ترتیب فعالیت داشتند
توفانیان – روزهای دوشنبه بعد از ظهر
اقبال – تاریخ مشخصی ندارد.
مدلوسی – در سال ۱۳۳۱ خورشیدی به سرپرستی صادق سرمد تشکیل شد و فعالیت آن هنوز تا سال ۵۵ادامه داشت .
حافظ – در سال ۱۳۳۰ خورشیدی رسما تشکیل شد و جلسات آن در خیابان نادری اول کوچه مسعود سعد تشکیل میشد.
ناهید – ترتیب تشکیل آن مشخص نیست.
سعدی – چهارشنبه ها در خیابان سعد آباد .شمیران – کوچه کاظمی جلسه داشت.
تهران – این انجمن توسط ذکائی بیضائی پدر بهرام بیضائی فیلماز مشهور ایرانی تشکیل شد و جلسات آن در کوی
ذکائی بیضائی
کارمندان دولت جنوب باغشاه تشکیل میشد.
هاتف – سال تاسیس ۱۳۳۹ – و جلسات آن در سالن دانشسرای تربیت معلم روزهای یکشنبه تشکیل میشد.
تهیه و تدوین:حسن محرابی
گروه تاریخ