“آژنگ نیوز”:در شمال‌غرب شهر مراغه و در ساحل رودخانهٔ صوفی‌چای، برجی آجری و چهارگوش از زمین برمی‌خیزد که در آفتابِ پس از ظهر، کاشی‌های فیروزه‌ای و لاجوردیِ آن همچون مُهرِ سبزی بر پیشانیِ آجری ساختمان می‌درخشد. این بنا «گنبد غفاریه» نام دارد؛ آرامگاهی متعلق به دوران ایلخانیان که در فاصلهٔ سال‌های ۷۲۵ تا ۷۲۸ هجری قمری (حدود ۱۳۲۵ تا ۱۳۲۸ میلادی) و در زمان فرمانروایی سلطان ابوسعید بهادرخان ساخته شده است.
این بنا یکی از سه گنبد تاریخی شناخته‌شدهٔ مراغه است؛ در کنار «گنبد سرخ» (ساخته‌شده در ۵۴۲ هـ.ق. / ۱۱۴۷ م.) و «گنبد کبود» که هر دو متعلق به دورهٔ سلجوقیان هستند. اما گنبد غفاریه جوان‌تر است و به دوران ایلخانیان بازمی‌گردد.
کاربری اصلی بنا، آرامگاه و مقبره بوده است. مانند دیگر گنبدهای مراغه، این برج نیز بر فرازِ سکویی سنگی و دخمه‌ای (زیرزمینی) بنا شده که جسد متوفی در آن قرار می‌گرفت. دخمه با راه پله‌ای درون‌ساختمانی به اتاقِ بالایی متصل می‌شد. دخمه‌ها و سردابه‌های زیرین در معماری آرامگاهی ایران اسلامی سنتی دیرینه داشتند که در گنبد غفاریه نیز تداوم یافته است. اگرچه نام دقیقِ صاحبِ آرامگاه در کتیبه‌های موجود به‌طور کامل خوانا نیست و برخی از پژوهشگران آن را مقبرهٔ یکی از امیران یا شاهزادگان ایلخانی دانسته‌اند، اما این بنا در طول هفت سدهٔ گذشته همواره در نقش آرامگاه و سپس محلی برای زیارت و تأمل مورد توجه بوده است.
با وجود آنکه بنا در دورهٔ ایلخانی و به فرمان سلطان ابوسعید بهادرخان ساخته شده، نام «غفاریه» چند دهه بعد و در دورهٔ آق‌قویونلوها (قرن نهم هجری) به آن داده شده است. بر اساس متون تاریخی، عارفی به نام «نظام‌الدین احمد بن حسین غفاری» در زمان فرمانروایی سلطان یعقوب بن حسن‌بیگ آق‌قویونلو، هنگام بازگشت از حج، عمارتی در نزدیکی این برج بنا کرد و برای تأمین هزینه‌های نگهداریِ آن، املاک و باغی را وقف نمود.
از آنجا که شخصِ وقف‌کننده از خاندان «غفار» و نسبت غفاری داشت، عمارت و مجموعهٔ وابسته، و نیز برجِ آرامگاهیِ پیش‌تر ساخته‌شده، به‌تدریج به نام وی به «غفاریه» شهرت یافت. به بیان دیگر، برج ایلخانی خود اصلاً ساختهٔ شخص غفاری نبود؛ اما نامِ او بر مجموعه ماندگار شد و امروزه این اثر تاریخی با همین نام شناخته می‌شود.
بخش اعظمِ مصالحِ این بنا از منطقهٔ مراغه و حومهٔ آن تأمین شده است. شهر مراغه در دشتی حاصلخیز و در مجاورت رودخانهٔ صوفی‌چای قرار دارد که رسوبات رسیِ آن، خاکِ مناسبی برای آجرپزی فراهم می‌آورد. آجرهای به‌کاررفته در گنبد غفاریه، مانند دیگر بناهای تاریخی مراغه، در کارگاه‌های محلی آجرپزیِ همین شهر و با خاکِ رسِ همان منطقه پخته شده‌اند؛ سنتی که در مراغه سابقه‌ای چند هزارساله دارد.
اما جذاب‌ترین بخشِ داستانِ مصالح، کاشی‌های فیروزه‌ای و لاجوردیِ بناست. رنگ لاجوردی (آبیِ تیره) از معادن لاجورد (لاپیس لازولی) به‌دست می‌آمد؛ معدنِ اصلیِ لاجورد در دوران ایلخانی، معادنِ بدخشان در افغانستانِ امروزی بودند که در قلمرو ایلخانیان قرار داشت و از آنجا با کاروان‌ها به مراکز معماریِ دوران، از جمله مراغه، منتقل می‌شد. رنگ فیروزه‌ای از اکسید مس و رنگ‌های سفید و سیاه از اکسید قلع و اکسید آهنِ فرآوری‌شده در کوره‌های سفال‌گریِ محلی به‌دست می‌آمد. کارگاه‌های کاشی‌سازی در مراغه و تبریزِ ایلخانی، این کاشی‌ها را تولید و سپس در محل نصب می‌کردند.
گنبد غفاریه، که در سکوتِ چندسالهٔ خود شاهدِ عبور کاروان‌ها، جنگ‌ها و حکومت‌های متعدد بوده، امروز یکی از مهم‌ترین شاهکارهای معماری دوران ایلخانی در شمال‌غرب ایران به شمار می‌رود. بنا، با وجود گذرِ هفت سده، همچنان بر پا ایستاده و روایتی مستند از پیوندِ هنر، دیانت و مهندسی در ایرانِ میانهٔ سده‌های هفتم و هشتم هجری است.
عکس از نگار موسوی کیا
گروه گزارش