ب“آژنگ نیوز”:باغ دولت‌آباد یزد، یکی از شاهکارهای معماری باغ‌سازی ایرانی و نمونه‌ای بی‌نظیر از سازگاری انسان با محیط کویری است. این باغ که در فهرست میراث جهانی یونسکو (به همراه نه باغ ایرانی دیگر) به ثبت رسیده، نه تنها یک اثر تاریخی است، بلکه کتابی زنده از مهندسی اقلیمی، هنر خشتی‌سازی و سبک زندگی در قلب کویر محسوب می‌شود.
باغ دولت‌آباد در دوران افشاریه (حدود سال ۱۱۶۰ هجری قمری) توسط محمدتقی خان بفقی، معروف به «دولت‌آباد» که از رجال و حاکمان یزد در این دوره بود، ساخته شد.محمدتقی خان ابتدا قناتی را از معدنات محمدآباد به شهر یزد کشید و پس از تأمین آب، ساخت باغ و مجموعه اعیانی آن را آغاز کرد. این باغ در ابتدا محل اقامت حاکم، اداره امور حکومتی و پذیرایی از مهمانان و اعیان بود. در دوره قاجار، بخش‌هایی به باغ اضافه شد و بخش‌هایی از آن تغییر کاربری داد.
در دهه‌های گذشته، بخش‌هایی از باغ دچار فرسودگی شد که با پیگیری سازمان میراث فرهنگی، مرمت و بازسازی اساسی آن آغاز و در نهایت در سال ۱۳۹۰ شمسی به عنوان نهمین باغ ایرانی در فهرست یونسکو قرار گرفت.
مشهورترین بخش باغ، بادگیر عظیم آن است. این بادگیر با ارتفاع ۳۳/۳۵ متر، بلندترین بادگیر خشتی جهان است. ویژگی منحصر‌به‌فرد آن این است که برخلاف بادگیرهای معمول چهارضلعی، بر روی یک بدنه هشت‌ضلعی استوار است. این بادگیر دارای ۵ دهانه است که از پنج جهت باد را دریافت کرده و پس از خنک‌سازی و عبور از مسیرهای سقفی، هوای خنک را به فضای زیرین (طره‌خانه) هدایت می‌کند. مصالح آن از خشت و گل و تیرهای چوبی (چنبر) تشکیل شده که وزن عظیم بادگیر را مهار می‌کند.
در زیر بادگیر، طره‌خانه‌ای با ارتفاع بلند قرار دارد که با گچ‌بری‌های ظریف و آینه‌کاری‌های محدود تزئین شده است. در مرکز این عمارت، حوضی قرار دارد که هوای خنک‌شده توسط بادگیر مستقیماً روی سطح آب آن می‌وزد و سرمای طبیعی ایجاد می‌کند.
در محور اصلی باغ، حوض سنگی بزرگی قرار دارد که به دلیل استفاده از سنگ‌های رنگی در کف آن، به حوض هفت‌رنگ معروف است. این حوض بازتابنده نور خورشید و درختان است و جلوه‌ای چشم‌نواز ایجاد می‌کند.
سایر بناهای مجموعه نیز شامل خانقاه (متعلق به درویش‌های نعمت‌اللهی)، آب‌انبار، سردر ورودی با کاربری هشتی، و صفه‌های طولانی در دو طرف باغ برای استراحت و قدم‌زدن است.
در دوره افشاریه، باغ محل تجمع نخبگان، حل اختلافات قبیلی، برگزاری مراسم مذهبی و ملی (نوروز و یلدا) و نمایش اقتدار حاکم بوده است. همچنین خانقاه آن، محل اجتماع درویش‌ها و منبع فرهنگی عرفانی شهر به شمار می‌رفته است.
در زمان حاضر نیزباغ دولت‌آباد هویت یزدی‌هاست. امروزه این باغ به عنوان یک موزه مردم‌شناسی (بخش اندرونی) و مرکز فرهنگی فعال عمل می‌کند. میزبان گردشگران داخلی و خارجی، محل اجرای موسیقی‌های سنتی (به دلیل آکوستیک عالی ناشی از معماری خشتی)، و مکانی برای انتقال دانش معماری بومی به نسل‌های جدید است. ثبت در یونسکو نیز باعث ارتقای جایگاه فرهنگی ایران در سطح بین‌المللی شده است.
عکسها از علی علیرضایی
گروه گزارش