“آژنگ نیوز”:کاروانسرای تاج‌آباد واقع در استان همدان، بدون شک یکی از شگفت‌انگیزترین و بدیع‌ترین شاهکارهای معماری دوره صفوی در ایران است. پلان دایره‌ای (مدور) این بنا، آن را از تمامی کاروانسراهای رایج در ایران (که معمولاً چهارایوانی و مربع مستطیل هستند) متمایز می‌سازد و آن را به اثری کم‌نظیر تبدیل کرده است. این کاروانسرا در دوره صفویه و به احتمال بسیار زیاد در زمان شاه عباس اول (سده ۱۱ هجری قمری) ساخته شده است. در این دوره، برای امنیت جاده‌ها و رونق تجارت، شبکه گسترده‌ای از کاروانسراها در سراسر ایران احداث شد.
این بنا در روستای تاج‌آباد، در فاصله حدود ۳۵ کیلومتری شهر همدان و در مسیر جاده قدیمی همدان به بروجرد (و در نهایت بغداد) قرار دارد. کاروانسرای تاج‌آباد در سال ۱۳۵۶ شمسی با شماره ثبت ۱۵۷۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
دلیل اصلی شهرت این کاروانسرا، فرم هندسی بی‌نظیر آن است. بنا از بیرون به صورت یک دایره (قلعه‌ای) کامل با قطر تقریبی ۳۲ متر دیده می‌شود. این فرم به بنا ظاهری شبیه به قلعه‌های نظامی داده است. تنها راه ورود به کاروانسرا، یک دهانه بزرگ و طاق‌نمای بلند است که با آجرهای تزئینی مزین شده و به داخل حیاط راه می‌یابد. پس از ورود، با یک حیاط دایره‌ای روبرو می‌شوید که در مرکز آن یک حوض بزرگ و زیبا قرار دارد. حیاط و حوض نیز از فرم دایره‌ای پیروی می‌کنند. در اطراف حیاط دایره‌ای، ۲۴ اتاق به صورت کاملاً قرینه و منظم قرار گرفته‌اند. این اتاق‌ها محل استراحت بازرگانان و مسافران بوده‌اند.هر یک از این ۲۴ اتاق با طاق‌های جناغی پوشیده شده‌اند و پشت آن‌ها راهرویی مدور وجود دارد که اتاق‌ها را به هم متصل می‌کند.
چرا پلان دایره‌ای؟ (دلایل معماری و کاربردی)
معماران صفوی برای انتخاب این فرم غیرمعمول دلایل هوشمندانه‌ای داشتند.اول اینکه فرم دایره‌ای هیچ نقطه کور یا زاویه مرده‌ای برای دیده‌بانی ندارد. نگهبانان می‌توانستند از روی بام یا راهروهای داخلی، تمامی محیط اطراف کاروانسرا را زیر نظر داشته باشند و از حملات راهزنان و دزدان جاده‌ای جلوگیری کنند.
نکته دوم آنکه منطقه همدان در زمستان‌ها بسیار سرد و بادی است. فرم دایره‌ای مقاومت فوق‌العاده‌ای در برابر فشار بادهای شدید دارد (آیرودینامیک بالا) و از ریزش بنا جلوگیری می‌کند.
نکته آخر هم انکه فضای کمتر در مقایسه با ساختمان‌های چندضلعی، باعث می‌شد در زمستان‌های سرد همدان، گرمای داخل حیاط و اتاق‌ها بهتر حفظ شود. بنا را با سنگ‌های لاشه و ملات گچ و ساروج در پایه (برای مقاومت در برابر رطوبت زمین) و با آجرهای پخته در قسمت‌های بالایی و طاق‌ها ساخته‌اند.
در این زمان کاروانسراها بیشتر کاربردی بودند تا تزئینی، اما در تاج‌آباد، در قسمت دروازه ورودی و طاق نماها از آجرچینی‌های زیبا، هندسی و گره‌چینی استفاده شده است که نشان از مهارت بالای استادکاران همدانی دارد. سقف‌های داخلی اتاق‌ها نیز با آجرکاری‌های ظریف تزئین شده‌اند.
البته باید اشاره کرد که کاروانسراهای دایره‌ای در ایران بسیار نادر هستند. در کل ایران، تنها دو کاروانسرای دایره‌ای شاخص وجود دارد: ۱. کاروانسرای تاج‌آباد همدان (متعلق به دوره صفوی) ۲. کاروانسرای زین‌الدین یزد (متعلق به دوره صفوی) وجود تنها دو نمونه از این نوع معماری، ارزش کاروانسرای تاج‌آباد را دوچندان می‌کند.
خوشبختانه این بنای ارزشمند در سال‌های اخیر مرمت شده است و وضعیت فیزیکی خوبی دارد. با توجه به پتانسیل بالای گردشگری‌اش، امروزه از این کاروانسرای تاریخی گاهی برای برگزاری رویدادهای فرهنگی، هنری و همچنین به عنوان یکی از نقاط جذب عکاسی و گردشگری در مسیر همدان استفاده می‌شود. فضای داخلی آن با نورپردازی‌های مناسب، آرامش و عظمت معماری صفوی را به خوبی به نمایش می‌گذارد.
گروه گزارش