“آژنگ نیوز”:دربندر کنگ،از کهن‌ترین بنادر جنوب ایران دراستان هرمزگان،،درهای قدیمی خانه‌ها فراتر از یک عنصر کاربردی، نماد هویت، اعتقادات و مهارت صنعتگران محلی در هم‌گویی با طبیعت خشن و مرطوب ساحل شمال خلیج فارس هستند. معماری بندر کنگ متأثر از دوران طلوع تجارت دریایی (از دوره صفویه تا قاجار و پهلوی اول) است. در این دوران، ارتباطات مداوم با هند، آفریقای شرقی و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، نه تنها منابع اقتصادی را رونق بخشید، بلکه تأثیرات فرهنگی و هنری نیز به همراه داشت. درهای خانه‌های اعیانی و تجار بندر کنگ، بازتابی از این فرازفرودهای تاریخی است. ورود چوب‌های گران‌بها از هند و زنگبار، و همچنین نفوذ هنر کنده‌کاری هندی-ایرانی (که در منطقه به سبک «چاپ‌سوار» یا نقوش اسلامی مشهور است) در سردره‌ها و درهای این خانه‌ها تجلی یافته است.
به دلیل رطوبت بسیار بالا و شوری هوا در بندر کنگ، استفاده از چوب‌های معمولی امکان‌پذیر نبود. به همین دلیل ازچوب ساج اصلی‌ترین و مرغوب‌ترین جنس چوب استفاده شده در درهای قدیمی بندر کنگ است. این چوب که از طریق تجارت دریایی از هند و برمه وارد می‌شد، مقاومت استثنایی در برابر پوسیدگی، حمله موریانه و تغییر شکل ناشی از رطوبت دارد.همچنین در برخی درهای متوسط‌تر از چوب نیم استفاده می‌شد که خاصیت ضدحشره ذاتی دارد.در موارد معدودی نیز از چوب انبه در بخش‌های غیرباریر (فقط تزئینی) به کار می‌رفت.
نوع درها:
دو لنگه‌ای (کوبه‌دار): رایج‌ترین نوع در ورودی خانه‌هاست. هر لنگه معمولاً با استفاده از میخ‌های آهنی کوب‌شده (مهره‌کوبی) به یکدیگر و به چهارچوب متصل می‌شد.
درهای یک لنگه‌ای: بیشتر برای درهای داخل حیاط (مطبخ، انبار یا اتاق‌های جانبی) استفاده می‌شد.
دربند (جمع‌شونده): در برخی بازارها و خانه‌های بزرگ، از درهای چوبی جمع‌شونده (مثل درهای نانوایی‌های قدیمی) برای ایجاد فضای باز کامل استفاده می‌شد.
درهای بندر کنگ، آینه‌ای از درآمیختگی سودمندی و زیبایی‌اند:
کوبه‌های نر و ماده: یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های این درها، داشتن دو کوبه (ضربه) با صداهای متفاوت است. کوبه ماده (حلقه‌ای ظریف‌تر) صدای کشیده‌تری دارد که ویژه زنان است و کوبه نر (میله‌ای ضخیم‌تر) صدای کوبه‌مانند و محکم‌تری دارد که ویژه مردان یا میهمانان ناشناس است. این تفاوت صدایی، زیبایی کارکردی درهاست.
مهره‌کوبی و نقوش هندسی: میخ‌های کوب‌شده روی چوب، علاوه بر استحکام‌بخشی، نقوش هندسی (لوزی، مربع و مثلث) خیره‌کننده‌ای ایجاد می‌کنند. این نقوش که ریشه در هنر اسلامی و اعتقاد به دفع شر (چشم‌زخم) دارد، با تابش آفتاب جنوب، سایه‌های مواج و زیبایی روی کف حیاط می‌اندازد.
کنده‌کاری و تذهیب: در خانه‌های اعیانی، پنل‌های در با نقوش اسلیمی، گره‌چینی و گاهی کتیبه‌هایی به خط نسخ یا ثلث با مضامین مذهبی (مثل «یا فتح یا نصرب») تزئین می‌شدند.
سردره‌ها: قاب بالای در (سردره) اغلب با طاق‌نما (عرچه‌ای) ساخته می‌شد و گچ‌بری‌های سفید با زمینه آجری، تضاد رنگی چشم‌نوازی ایجاد می‌کرد که درهای چوبی تیره را بیشتر به نمایش می‌گذاشت.
درهای قدیمی بندر کنگ، شاهکارهایی در تطابق اقلیمی هستند:
عایق حرارتی و رطوبتی: ضخامت بالای درهای چوب ساج (گاهی بیش از ۷ سانتی‌متر) به عنوان یک عایق طبیعی، مانع انتقال حرارت سوزان روزهای طولانی تابستان می‌شود. همچنین چوب ساج به دلیل روغن‌های طبیعی، در برابر رطوبت بالای ۸۰ درصد منطقه دچار تورم و قفل شدن نمی‌شود.
ایمنی در برابر بادهای موسمی: بندر کنگ در مسیر بادهای ۱۲۰ روزه سیستان و بادهای شمالی (باد شمالی خلیج فارس) قرار دارد. چهارچوب‌های محکم و زبانه‌های عمیق (زبانچین) در لبه درها، مانع از جدا شدن لنگه‌ها در زمان طوفان‌های شدید می‌شد.
تهویه و نورگیری (رواقی‌ها): در بسیاری از درها، بالای لنگه‌های چوبی، پنجره‌های مشبک چوبی (فرش‌گیری یا روزنه) تعبیه شده بود. این امر باعث می‌شد در حالی که در اصلی برای حفظ حریم خصوصی بسته است، جریان هوا (بادگیر طبیعی) و نور ملایم به داخل (دهلیز) و حیاط راه پیدا کند.
آستانه‌های مرتفع: کف درها (پلهٔ آستانه) کمی بالاتر از سطح کوچه ساخته می‌شد تا در زمان بارندگی‌های سیل‌آسا یا طغیان آب دریا (در گذشته)، آب به داخل خانه نفوذ نکند.
بدین ترتیب روشن است که درهای قدیمی بندر کنگ، تنها ورودی خانه‌ها نیستند، بلکه گنجینه‌هایی از مهندسی اقلیمی، هنر صنعتی و جامعه‌شناسی تاریخ این خطه‌اند.
عکسها از صادق میری
گروه گزارش