“آژنگ نیوز”:معدن فیروزه نیشابور، واقع در کوهستان‌های فیروزه‌کوه (در حد فاصل روستاهای معدن و رادکان در شهرستان نیشابور استان خراسان رضوی)، یکی از مشهورترین و قدیمی‌ترین معادن سنگ قیمتی در جهان است. فیروزه نیشابور به دلیل رنگ آبی مایل به سبز منحصر‌به‌فرد خود، شهرت جهانی دارد و در زمره برترین فیروزه‌های جهان همراه با فیروزه‌های ایرانیت (آمریکا) قرار می‌گیرد.
قدمت کشف و بهره‌برداری از معدن فیروزه نیشابور به بیش از ۵۰۰۰ سال پیش برمی‌گردد. شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که استخراج فیروزه در این منطقه از دوران مادها و حتی پیش از آن (احتمالاً عیلامیان) آغاز شده است. در کاوش‌های باستان‌شناسی، اشیائی از جنس فیروزه نیشابور در تپه حسین‌آباد و محوطه‌های تاریخی مربوط به هزاره سوم و دوم قبل از میلاد کشف شده است.
همچنین در متون تاریخی و جغرافیایی دوران اسلامی مانند نوشته های ابن‌فقیه، اصطخری و حمدالله مستوفی؛ بارها از معدن فیروزه نیشابور نام برده شده است. این نشان می‌دهد که این معدن در تمام طول تاریخ ایران، زنده و فعال بوده است. فیروزه نیشابور قدیمی‌ترین معدن فیروزه‌ای است که به‌طور مستمر در جهان بهره‌برداری شده است.
میزان بهره‌برداری از این معدن در طول تاریخ دچار نوسانات شدیدی بوده و از روش‌های بسیار ابتدایی به روش‌های نیمه‌مکانیزه تغییر یافته است.در گذشته، استخراج با ابزارهای دستی مانند چکش و قلم‌آهن و ایجاد تونل‌های باریک و عمیق انجام می‌شد. میزان استخراج نسبتاً کم اما با کیفیت بسیار بالا بود.
در دهه‌های اخیر، بهره‌برداری به صورت قراردادی به بخش خصوصی واگذار شده است. در حال حاضر از روش‌های نیمه‌مکانیزه (مانند استفاده از دستگاه‌های خراش و دیلم‌های بادی) استفاده می‌شود.
باید توجه داشت که فیروزه نیشابور تنها یک سنگ قیمتی نیست، بلکه یک نماد فرهنگی در تمدن ایران و حتی جهان است.رنگ فیروزه‌ای در ادبیات فارسی تجلی چشم موزون، آسمان صاف و زیبایی است. شاعران بزرگ مانند حافظ، سعدی، مولوی و عطار نیشابوری بارها از فیروزه به عنوان استعاره‌ای از زیبایی و پاکی یاد کرده‌اند (مثلاً: “چشم تو فیروزه‌تر از آب دریاست”).
فیروزه نیشابور قلب تپنده هنرهایی چون میناکاری (که آبی فیروزه‌ای رنگ پایه آن است)، خاتم‌کاری اصفهان، و معرق‌کاری است. بدون فیروزه، هویت این هنرها دچار خدشه می‌شد.
البته در فرهنگ ایرانی، فیروزه سنگی محافظ‌کننده از چشم‌زخم، بلا و ابتلا به بیماری‌ها دانسته می‌شده است. استفاده از آن در انگشتر، گردنبند و زینت اسب‌های جنگی سابقه‌ای دیرینه دارد.
همچنین استفاده از فیروزه نیشابور در تزئین مساجد، مقابر و آرامگاه‌های بزرگ اسلامی (مانند آرامگاه امام رضا (ع)، شاه عبدالعظیم و آرامگاه حافظ) نشان‌دهنده جایگاه مقدس و هنری این سنگ در معماری ایران است. حتی در تاج‌وتخت‌های پادشاهان مختلف جهان (از پادشاهان هند تا سلاطین عثمانی و روسیه) فیروزه نیشابور به عنوان سنگی نشان‌دهنده شکوه به کار رفته است.
در واقع معدن فیروزه نیشابور یک میراث طبیعی و تاریخی زنده است. اگرچه از نظر زمانی در آستانه ۵۰ قرن قدمت قرار دارد و میزان بهره‌برداری از لایه‌های سطحی آن کاهش یافته است، اما همچنان به دلیل اهمیت اقتصادی بی‌نظیر در ایجاد زنجیره ارزش صنایع دستی و اهمیت فرهنگی عمیق آن در هویت هنر ایران، نیازمند توجه ویژه از نظر ایمن‌سازی تونل‌ها، استخراج علمی و جلوگیری از قاچاق خام این سنگ گران‌بها می‌باشد. حفظ این معدن، در واقع حفظ بخشی از هویت بصری و هنری ملت ایران است.
گروه گزارش