“آژنگ نیوز”:کتابهای چاپی بخش بسیار مهمی است. در گالیکا هزاران کتاب چاپ قدیم، سفرنامه، گزارش سیاسی، تحقیقات شرقشناسان، متون تصحیحشده عربی و فارسی، فرهنگها، کتابشناسیها و گزارشهای باستانشناسی وجود دارد. برای نمونه، آثار چاپشده درباره ابنبیطار، فهرستهای نسخههای عربی کتابخانه ملی فرانسه و تحقیقات قدیمی درباره متون عربی و فارسی مستقیماً در گالیکا قابل مطالعهاند.
برای دانشجوی تاریخ، مطبوعات و مجلات شاید مهمتر هم باشد. Gallica مجموعه بسیار بزرگی از روزنامهها و مجلات قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم فرانسه و اروپا را دیجیتال کرده است. در این مطبوعات مطالب فراوانی درباره ایران، عثمانی، مصر، الجزایر، تونس، مراکش، سوریه، لبنان، عراق و دیگر سرزمینهای اسلامی وجود دارد. بخش مستقلی نیز برای «مطبوعات استعماری» و «مطبوعات به زبانهای خارجی» دارد. بنابراین مثلاً برای بررسی انعکاس انقلاب مشروطه ایران، تحولات عثمانی، استعمار شمال آفریقا یا اوضاع مصر در مطبوعات اروپایی، گالیکا منبع دستاول بسیار خوبی است.
نقشهها و اطلسها نیز از گنجینههای مهم گالیکاست. نقشههای تاریخی ایران، عثمانی، شبهجزیره عربستان، مصر، شمال آفریقا و شهرهای اسلامی، نقشههای نظامی و جغرافیایی، نقشه مسیرهای سفر و اطلسهای قدیمی را میتوان در آن یافت. این بخش برای تاریخ جغرافیایی و مطالعات شهری بسیار ارزشمند است.
بخش تصاویر و عکسها نیز اهمیت فراوانی دارد: عکسهای تاریخی، چاپهای سنگی، گراورها، تصاویر بناها و شهرها، پرترهها، کارتپستالها و مجموعههای تصویری حاصل از سفرها و مأموریتهای فرانسوی. این مواد برای مطالعه تاریخ اجتماعی و شهری جهان اسلام و حتی تاریخ پوشاک، معماری و زندگی روزمره کاربرد دارند. BnF تصاویر و دیگر مواد دیداری خود را نیز در کنار منابع متنی آزادانه در Gallica عرضه میکند.
حجم منابع اسلامی چقدر است؟
اینجا باید میان کل مجموعه BnF و آنچه واقعاً در Gallica دیجیتال شده تفکیک کرد. BnF یک عدد واحد با عنوان «تعداد منابع جهان اسلام در Gallica» منتشر نکرده است؛ بنابراین دادن مثلاً عدد «صد هزار» یا «یک میلیون» بدون تعریف دقیق گمراهکننده خواهد بود.
اما فقط در بخش نسخههای شرقیِ کتابخانه ملی فرانسه حدود ۴۵ هزار جلد نسخه خطی وجود دارد. در میان بزرگترین مجموعهها، ۷٬۲۸۰ نسخه عربی، ۲٬۶۰۰ نسخه فارسی و ۲٬۰۰۰ نسخه ترکی ثبت شده است؛ یعنی تنها همین سه مجموعه بیش از ۱۱٬۸۰۰ نسخه خطی دارند. البته همه اینها الزاماً در Gallica دیجیتال نشدهاند.
علاوه بر آن، بخش شرقی BnF حدود ۱۰۰ هزار جلد کتاب، نشریه و فاکسیمیله چاپی درباره حوزههای فرهنگی شرق در اختیار دارد. این مجموعه حدود بیست زبان، از جمله عربی، فارسی، ترکی و عبری را پوشش میدهد. باز هم باید تأکید کرد که این آمار متعلق به کل مجموعه BnF است و نه تعداد منابع دیجیتال موجود در Gallica.
یک نکته بسیار مهم برای دانشجوی تاریخ
بهتر است Gallica را فقط با کلمات عربی یا فارسی جستوجو نکنید. بخش بزرگی از منابع مربوط به جهان اسلام را فرانسویان درباره جهان اسلام تولید کردهاند. بنابراین جستوجوی صورتهای فرانسوی نامها بسیار مهم است. مثلاً برای ایران علاوه بر Iran باید Perse و Persan را نیز جستوجو کرد؛ برای عثمانی، Empire ottoman و Turquie؛ و برای شهرها و اشخاص نیز باید املای فرانسوی قدیمی آنها را در نظر گرفت.
از این منظر، گالیکا برای دانشجویان ما دو نوع منبع کاملاً متفاوت فراهم میکند: نخست منابع تولیدشده در خود جهان اسلام، مانند نسخههای عربی، فارسی و ترکی و برخی چاپهای شرقی؛ و دوم انبوه منابع اروپایی درباره جهان اسلام، مانند سفرنامهها، گزارشهای دیپلماتیک و جغرافیایی، تحقیقات شرقشناسان، روزنامهها، نقشهها، عکسها و تصاویر تاریخی.
به همین دلیل، برای پژوهش در تاریخ ایران، عثمانی، جهان عرب و شمال آفریقا در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، Gallica فقط کتابخانه نسخههای خطی نیست؛ بلکه یک آرشیو بزرگ از کتاب + مطبوعات + نقشه + عکس + سند تصویری + نسخه خطی است.
راهنمای کوتاه جستوجوی ایران و جهان اسلام در Gallica
Gallica، کتابخانه دیجیتال کتابخانه ملی فرانسه، فقط محل نسخههای خطی نیست؛ برای پژوهش در تاریخ ایران و جهان اسلام، مجموعه بزرگی از کتابهای قدیمی، روزنامه و مجله، سفرنامه، نقشه، عکس، گراور، اسناد تصویری و نسخههای خطی را نیز بهصورت رایگان در اختیار پژوهشگران قرار میدهد.
ورود به Gallica – Bibliothèque nationale de France
🔎 ایران را چگونه جستوجو کنیم؟
نکته مهم این است که منابع قدیمی فرانسوی معمولاً ایران را Perse مینامند، نه Iran. بنابراین در کنار واژههای امروزی، صورتهای فرانسوی قدیمی را هم امتحان کنید:
موضوع
کلیدواژههای پیشنهادی
ایران
Perse – Iran – Persan
قاجار
Perse Qadjare – Qajar – Kadjar
صفویه
Safavides – Perse Safavide
تهران
Téhéran – Teheran
اصفهان
Ispahan – Isfahan
شیعه
Chiisme – Chiites – Shiisme
خلیج فارس
Golfe Persique
سفرنامه ایران
Voyage en Perse – Voyages en Perse
عثمانی
Empire Ottoman – Turquie
جهان عرب
Arabie – Syrie – Égypte – Irak
📚 چه چیزهایی را جستوجو کنیم؟
برای یک موضوع تاریخی، فقط سراغ «کتاب» نروید. یک کلیدواژه مانند Ispahan را جداگانه در بخشهای Livres (کتابها)، Presse et revues (روزنامهها و مجلات)، Manuscrits (نسخهها)، Cartes (نقشهها) و Images (عکسها و تصاویر) جستوجو کنید.
مثلاً برای تحقیق درباره تهران دوره قاجار، ترکیبهایی مانند Téhéran Perse، Téhéran Qadjar و Voyage Perse Téhéran میتواند شما را به سفرنامه، عکس تاریخی، نقشه شهر، مقاله روزنامه و کتابهای قرن نوزدهم برساند.
⭐️ یک توصیه مهم
در Gallica، املای قدیمی نامها گاهی از املای امروزی مهمتر است. اگر با Isfahan نتیجه کمی گرفتید، حتماً Ispahan را امتحان کنید؛ برای ایران نیز Perse معمولاً بسیار پربارتر از Iran است.
همچنین نتایج را بر اساس تاریخ انتشار محدود کنید. برای مثال، اگر درباره ایران قاجاری تحقیق میکنید، جستوجوی منابع منتشرشده در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم میتواند شما را مستقیماً به منابع دستاول اروپایی آن دوره برساند.
گروه گزارش