“آژنگ نیوز”:سمینار بزرگداشت ابوریحان بیرونی دانشمند، ریاضیدان، ستارهشناس و تاریخنگار بزرگ ایرانی با حضور اساتید و پژوهشگران برجسته”در روز چهارشنبه ۱۱ شهریور ماه سال ۱۴۰۵ در موسسه میراث فرهنگی برگزار شد.
شرکت کنندگان در این نشست عبارت بودند از:
سخنرانان حضوری:
محمد باقری – سردبیر نشریۀ میراث علمی اسلام و ایران
حنیف قلندری – عضو هیئتعلمی پژوهشکدۀ تاریخ علم دانشگاه تهران
زینب کریمیان – پژوهشگر و مصحح متون کهن
سخنرانان غیرحضوری (بینالمللی):
- یوسف ثبوتی – فیزیکدان و پژوهشگر تاریخ علم
- پویان رضوانی (آلمان) – پژوهشگر آکادمی علوم بایرن، مونیخ
- احتم رمضانیان (تاجیکستان) – پژوهشگر ارشد مرکز سیناشناسی، آکادمی ملی علوم تاجیکستان
- سارا فرضپور ماچیانی – عضو هیئتعلمی بنیاد دایرهالمعارف اسلامی
- یونس کرامتی – عضو هیئتعلمی پژوهشکدۀ تاریخ علم دانشگاه تهران
- حسین کمالی (آمریکا) – استاد مطالعات اسلامی و ادیان، دانشگاه هارتفورد
- شمامه محمدیفر – عضو هیئتعلمی بنیاد دایرهالمعارف اسلامی
- سجاد نیکفهم خوبروان (کانادا) – مؤسسه مطالعات ایرانی روشن- دانشگاه مریلند
برای آشنایی بیشتربا ابعاد استثنایی چهره علمی ابوریحان و بویژه با جنبه علمی -تجربی ابوریحان بیرونی؛ به یک نمونه از اینگونه فعالیتها یعنی جواهرشناسی ابوریحان بیرونی به قلم رسول جعفریان اشاره می شود.
ابوریحان با تجربه یک افسانه را رسوا می کند در کتابهای جواهر شناسی، اغلب، خواصی برای جواهرات ادعا می کنند که به مانند آنچه برای بسیاری از گیاهان از خواص دارویی گفته می شود، ثابت نشده نیست. از جمله در باره زمرد می گفتند که گذاشتن زمرد برابر چشم افعی، سبب می شود تا روی دید چشم او تاثیر منفی بگذارد. ابوریحان در کتاب «الجماهر فی الجواهر» (چاپ میراث مکتوب، ص ۲۷۳) می گوید این ادعا را تجربه کرده و نشان داده است که اصلی ندارد. او بر اساس ترجمه آزاد مینوی از این عبارت، در مقاله ای که در «بررسیهایی در باره ابوریحان به مناسبت هزاره تولد او» ص 23 آورده، عبارت بیرونی را چنین ترجمه کرده است: ما مدت هشت نه ماه در فصل گرما و سرما، تجربه کردیم، یک افعی را در قفسی نگاه داشتیم، و زمرد بسیاری در کف قفس فرش کرده بودیم، و طوقی از زمرد درست کرده، بر گردن افعی بستیم، و زمردی را به رشته ای آویخته، در برابر چشم افعی حرکت می دادیم.
خلاصه این که ممکن نبود افعی از جانبی بجنبد و زمردی در برابر چشم او نباشد. با این همه هیچ تأثیری در چشم او حاصل نشد، مگر این که شاید قوه بصر او را بیشتر کرده باشد. و معلوم شد که این هم از افسانه های بی اساس است که در افواه جاری است. و اگر می خواستیم که این اعتقاد عامیانه صحیح در بیاید، تنها یک راه داشت و آن این که سوزنی از زمرد بسازیم و در تخم چشم افعی فروکنیم تا چشم او بترکد. [به عبارت دیگر، راهی که مانده بود، فقط سرمه زدن زمرد در چشم افعی بود که عملا مقدور نبود]. اگر ما این روش ابوریحان را که البته تعداد اندکی از عالمان دیگر هم در مواردی داشتند، در تمدن اسلامی در پیش گرفته و بر تحقیقات علمی مان حاکم کرده و وفادار به نتایج آن بودیم، در علمی شدن مباحث علوم تجربی مان، راه درستی را در پیش می گرفتیم… و اما وقتی ما شاهد هزاران ادعای ثابت نشده در فرهنگ سنتی طبی و غیره هستیم، و هیچ گاه حاضر نیستیم آنها را که تجربه شدنی هستند، تجربه کنیم، و وقتی تجربه کردیم و ثابت نشد، به صراحت از آنها فاصله بگیریم، نباید امید داشته باشیم تا نگاه علمی در میان ما تقویت شود. عبارت عربی ابوریحان در این باره این است: مع إطباقهم على هذا فلم تسفر التجربه عن تصدیق ذلک. فقد بالغتُ فی امتحانه بما لایمکن ان یکون أبلغ منه، من تطویق الافاعی بقلاده زمرد، و فرش سلّته به، و تحریک خیط أمامه منظوم منه، مقدارَ تسعه أشهر فی زمانی الحّر و البرد.
گروه گزارش