“آژنگ نیوز”:رابطه اکولوژیک کرکس و شغال در استان گلستان نماد تداوم زندگی طبیعت در این منطقه از کشور است.این دو حیوان یک رابطه همزیستی مسالمتآمیز و رقابتی دارند. کرکسها به دلیل داشتن منقار بزرگ و قدرتی برای پاره کردن پوست ضخیم حیوانات مرده، نقش “آشپز اول” را بازی میکنند. شغالها که فکهای قدرتمند اما منقار ندارند، از این فرصت استفاده کرده و لاشهای را که کرکسها باز کردهاند، غارت میکنند. در غیاب کرکسها (که متأسفانه در حال کاهش است)، شغالها در پوسیدگی لاشهها و گسترش بیماریها نقش پررنگتری پیدا میکنند، اما هرگز نمیتوانند جایگزین دقیق و کارآمد کرکسها در پاکسازی طبیعتِ مناطق کوهستانی و پهناور گلستان شوند.
استان گلستان به دلیل قرارگیری در منطقه انتقالی بین اقلیم خزری (جنگلهای هیرکانی) و اقلیم خشک ترکمنصحرا، دارای تنوع بینظیری از اکوسیستمها است که آن را به زیستگاهی مناسب برای گونههای متنوعی از پستانداران و پرندگان تبدیل کرده است. کرکسها و شغالها، هرچند در ظاهر شبیه به یکدیگر نیستند و جایگاه متفاوتی در زنجیره غذایی دارند، اما در یک ویژگی مشترکند؛ هر دو نقش حیاتی در پاکسازی طبیعت (به عنوان لاشهخواران) بر عهده دارند.
در شمال ایران و گلستان، مهمترین و بزرگترین گونه پرنده لاشهخوار، کرکس سیاه است. پارک ملی گلستان یکی از مهمترین زیستگاههای زاد و ولد این پرنده در کل ایران محسوب میشود.
کرکسها پرندگانی اجتماعی هستند که معمولاً به صورت جفت یا در کلنیهای کوچک (برای زاد و ولد) زندگی میکنند. آنها پرندگان مهاجر جزئی یا قابلتغییر مکان هستند؛ به این معنی که بخشی از جمعیت در زمستانهای سخت به مناطق گرمتر (مثل خراسان یا سیستان) کوچ میکنند، اما جمعیت قابل توجهی در گلستان به خصوص در درههای محافظتشده زمستانگذرانی میکنند.
کرکس سیاه به صخرههای عظیم و درههای عمیق برای ساختن آشیانه نیاز دارد. در گلستان، مناطقی مانند دره آلماتی، قوچدری، تنگه گلستان و مناطق کوهستانی شرق پارک ملی (نزدیک به مرز ترکمنستان) مهد اصلی آنهاست. آنها برای تغذیه روی دشتهای اطراف پارک پرواز میکنند.
کرکسها به طور انحصاری لاشهخوار هستند. منبع غذایی آنها در گلستان شامل لاشه حیوانات وحشی (مانند گوزن زرد، مرال، قوچ و میش) و لاشه دامهای اهلی (گاو و گوسفند) است که به دلایل مختلف (بیماری، تصادف، یا مرگ طبیعی) میمیرند. کرکسها دارای سیستم گوارشی بسیار اسیدی هستند که میکروبهای بیماریزا مانند هاری و سیاهزخم را کاملاً نابود میکند.امامسئله این است که وضعیت کرکس سیاه در گلستان و ایران به شدت در خطر (EN) است. جمعیت آنها در دهههای اخیر به شدت کاهش یافته است.
شغال طلایی پراکنش گستردهای در شمال ایران دارد و در استان گلستان، از جنگلهای متراکم هیرکانی تا دشتهای باز یافت میشود.شغالها حیواناتی خلقوخوگر، شبگرد (گاهی غروبگرد) و بسیار چابک هستند. آنها به صورت جفتهای تکزوجی (مادامالعمر) زندگی میکنند، اما برای شکار یا یافتن غذا به صورت گروههای خانوادگی (شامل والدین و فرزندان سال قبل) نیز حرکت میکنند. آنها صداهای بسیار خاصی دارند (از جیغ کشیدن تا زوزه کشیدن) که برای ارتباط با یکدیگر استفاده میشود.
برخلاف کرکس که به کوه و صخره وابستهاند، شغالها بسیار انعطافپذیر هستند. در گلستان، آنها را در حاشیه جنگلهای پارک ملی، بوتهزارهای منطقه گرمابی، دشتهای کشاورزی علیآباد کتول و مینودشت، سواحل دریای خزر (مثل بندر گز و ترکمن) و حتی حاشیه زبالهدانهای روستاها میبینند.
نکته مهم این است که شغال یک همهچیزخوار فرصتطلب است.از جمله حیوانات کوچک: جوندگان (موشها، خرگوشها)، حشرات، خزندگان و پرندگان؛در زنجیره عذایی این جانور وجود دارد.
همچنین آنها اغلب در اطراف لاشه حیوانات بزرگ میچرخند و منتظر میمانند تا کرکسها با منقار بزرگ پوست و عضلات سخت را پاره کنند، سپس شغالها با پنجههای تیز خود وارد عمل شده و تکههایی میدزدند.
وضعیت شغال در گلستان و ایران بدون خطر است. برخلاف کرکس که به شدت آسیبپذیر است، شغال به دلیل هوش بالا، توانایی تولید مثل سریع و رژیم غذایی متنوع، به راحتی با تغییرات محیطی سازگار میشود. با این حال، در سالهای اخیر دو تهدید برای آنها در گلستان شکل گرفته است:
اول تصادف جادهای؛ جادههایی که از وسط جنگلهای گلستان (مثل جاده آسالی-الهآباد) میگذرند، هر ساله شمار زیادی از شغالها را زیر چرخ ماشینها له میکند.
دوم شکار برای پوست و گوشت؛متأسفانه در برخی مناطق شمال ایران، شغالها به دلیل پوست و گاهی برای استفاده در طب سنتی یا حتی به عنوان طعمه سگگرفتگی، شکار میشوند، هرچند این شکارها نتوانسته جمعیت کل آنها را تهدید کند.
گروه گزارش
عکس از:فریبرز حیدری