“آژنگ نیوز”:مجموعه مهرههای شطرنج کشفشده در نیشابور، یکی از مهمترین، زیباترین و شناساترین آثار تاریخی مرتبط با تاریخ این بازی در جهان است. این مهرهها اکنون در مجموعهٔ اسلامی موزهٔ متروپولیتن هنر (The Metropolitan Museum of Art) در نیویورک نگهداری میشوند.
۱. اصلاح یک نکتهٔ تاریخی (نخستین نمونهها؟)
پیش از هر چیز، باید به یک نکتهٔ دقیق باستانشناسی اشاره کرد: اگرچه این مهرهها بسیار کهن هستند، اما از نظر علمی «نخستین نمونههای یافتشده در جهان» نیستند. قدیمیترین مهرههای شناختهشدهٔ جهان در سایتهای باستانشناختی «افراسیاب» (سمرقند در ازبکستان) متعلق به قرن هفتم و هشتم میلادی و همچنین شمال هند کشف شدهاند که دارای طرحهای کاملاً انسانی و حیوانی هستند. اما امتیاز ویژهٔ مهرههای نیشابور این است که آنها نخستین نمونههای کاملِ «هندسی و مجرد» (Abstract) در جهان هستند که شباهت بسیار زیادی به مهرههای استاندارد و مدرن امروزی (مهرههای استاوتون) دارند و نشاندهندهٔ یک «جهش تکاملی» در شکل ظاهری شطرنج هستند.
۲. قدمت و بستر تاریخی
- زمان ساخت: این مهرهها متعلق به دورهٔ سلجوقیان و دقیقاً به قرن دوازدهم میلادی (حدود ۹۰۰ سال پیش) هستند.
- محل کشف: شهر تاریخی نیشابور در استان خراسان رضوی ایران. نیشابور در این دوره، یکی از بزرگترین و پرجنبوجوشترین مراکز فرهنگی، تجاری و هنری جهان اسلام به شمار میرفت.
۳. ویژگیهای ظاهری و متریال
- جنس: تمامی این مهرهها از سنگ صابون (استئاتیت – Steatite) تراشیده شدهاند. سنگ صابون به دلیل نرمی خاص، امکان تراشیدن جزئیات ظریف را به سنگتراشان میداد و پس از صیقل دادن، ظاهری شبیه به مروارید یا عاج پیدا میکرد.
- فرم هندسی: برخلاف مهرههای هندی یا عربیِ پیش از آن که شکلهای واقعگرایانه (مثل مجسمههای کوچک اسب یا فیل) داشتند، مهرههای نیشابور کاملاً انتزاعی و هندسی هستند.
۴. شکل ظاهری مهرهها (تشخیص بدون نیاز به دیدن صورت)
طراح این مهرهها، هوشمندانهترین روش ممکن را برای بازی در آن دوران (که اغلب در فضاهای تاریک یا کاروانسراها بازی میشد) ابداع کرد: بازیکن با لمس کردن مهره میتوانست نوع آن را تشخیص دهد.
- شاه (پادشاه): بزرگترین مهره است. شکل آن شبیه به یک تخت با فرورفتگیها و برجهای کوچک در چهار گوشه است.
- فرزین (وزیر / ملکه): بسیار شبیه به شاه است اما کمی کوچکتر و بدون برجهای اضافی در لبهها.
- فیل (امروزه قصر/بیشاپ): شکل آن شبیه به یک گنبد دوکی یا زیندار است که دقیقاً فرم پشت یک فیل جنگی هندی را تداعی میکند، اما به صورت کاملاً هندسی و بدون چشم و خرطوم.
- اسب: یک پایهٔ استوانهای با یک برآمدگی مورب و صاف در وسط که نماد سر و گردن اسب است (بدون جزئیات صورت).
- رخ (امروزه قلعه/راک): شکل آن بسیار جالب است؛ یک منشور مستطیلی که روی آن شیارهای عمودی کنده کاری شده که دقیقاً یادآور چرخهای ارابه جنگی (ریث) در جنگهای باستانی ایران و هند است.
- سرباز (پیاده): سادهترین شکل؛ یک استوانهٔ کوچک و گرد با یک فرورفتگی ظریف در وسط.
۵. چرا این مهرهها هندسی و بدون صورت ساخته شدند؟
دلایل اصلی این تغییر شکل از واقعگرایی به هندسه دو چیز بود:
- پرهیز از تجسیم (حکم شرعی/عقیدتی): در هنر اسلامی دورهٔ سلجوقی، به ویژه در اشیای مربوط به سرگرمی و زندگی روزمره، پرهیز از کشیدن چهره انسان و حیوان (به دلیل احتمال شرک یا بتپرستی) بسیار رایج بود. هنرمند نیشابوری توانست این محدودیت را به یک شاهکار طراحی تبدیل کند.
- کارایی فوقالعاده: همانطور که گفته شد، در بازی شطرنج، نیاز بود مهرهها سریعاً از هم تفکیک شوند. فرمهای هندسی باعث شد بازیکن با یک نگاه یا حتی با لمس در تاریکی، مهرهٔ خود را بشناسد.
۶. چگونه به موزهٔ متروپولیتن رسیدند؟
روایت رسمی چنین است که:در دهههای ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰ میلادی، موزهٔ متروپولیتن نیویورک با دریافت مجوز از دولت وقت ایران، تیمی باستانشناسی به سرپرستی «چارلز کیتلی ویلکینسون» (Charles K. Wilkinson) را به نیشابور فرستاد. این تیم در محلههای قدیمی نیشابور (مانند قناتها و خانههای ویرانشده) حفاریهای گستردهای انجام دادند و این مهرهها به همراه دهها هزار سفاله و اثر دیگر را کشف کردند. بر اساس قوانین آن زمان، بخشی از اشیای کشفشده (از جمله این مهرههای بینظیر) به عنوان سهم موزه به نیویورک منتقل شد.
اما سلیمان نوری خراسان پژوه در توضیحی دقیق تر درباره چگونگی رسیدن این مجموعه شطرنج به موزه متروپولیتن توضیح میدهد: «از سال ۱۳۱۴ تا ۱۳۲۷ هجری شمسی، نخستین و شاید گستردهترین برنامه باستانشناسی در شهر کهن نیشابور توسط هیأتی اعزامی از موزه هنر متروپولیتن نیویورک انجام شد. این هیأت به سرپرستی ویلکینسون و با همکاری جوزف آپتون و والتر هاوزر، در عرصهای حدود ۳هزار و ۵۰۰هکتاری از شهر کهن نیشابور به بررسیهای سطحی و کاوشهای باستانشناسی پرداخت. حفاریهای علمی این گروه عمدتا در خرابههای شهر قدیمی نیشابور انجام شد و تا سال ۱۳۱۹ بهصورت مستمر ادامه داشت. براساس توافق میان دولت وقت ایران، یعنی حکومت پهلوی اول و هیأت آمریکایی، قرار بود همه آثار مکشوفه بهطور مساوی میان دوطرف تقسیم شود. با این حال، با وجود توافق برای تقسیم برابر آثار، بهنظر میرسد هیأت آمریکایی این اصل را در همه موارد رعایت نکرده و برخی از کشفیات شاخص را بهطور کامل با خود برده است که ازجمله آنها همین مجموعه معروف به شطرنج نیشابور است.»
گروه تاریخ