“آژنگ نیوز”:استفاده از نقش «سرو ایرانی» (به ویژه گونهای که اصطلاحاً به آن سرو ناز یا سرو شیراز میگویند) در سنگ مزارهای آرامستانهای شیراز، یکی از زیباترین، عمیقترین و متمایزترین سنتهای هنری-فرهنگی ایران است. این موضوع ریشه در باورهای کهن ایرانی، ادبیات فارسی و اقلیم خاص شیراز دارد.
چرا سرو؟ (مفاهیم نمادین)
در فرهنگ ایرانی-اسلامی، درخت سرو بار معنایی بسیار گستردهای دارد که باعث شده بهترین گزینه برای حک کردن بر سنگ قبور باشد:
جاودانگی و زیستن پس از مرگ: سرو درختی همیشهسبز است؛ در سرما و گرما، پاییز و زمستان، برگهایش نمیریزد. به همین دلیل، نماد بیمرگی، حیات ابدی و جان دادن دوباره به روح در جهان پس از مرگ است.
استقامت و راستی: تنه راست و ایستاده سرو، نشاندهنده قامت راست، صداقت، پاکدامنی و استقامت مرد یا زنی است که در زندگی خود به بندگی خدا پرداخته است.
سرو اشکبار (مفهوم عرفانی و سوگواری): شاخ و برگهای نازک سرو که به سمت پایین خم شدهاند، در ادبیات فارسی به «موهای گیسوی بلند یار» یا «چکیده شدن اشک بر چهره» تشبیه شده است. سرو در آرامگاه، به نوعی نماد سوگواری طبیعت برای فقدان انسانی است که از دنیا رفته است.
آرامش و تعالی: در عرفان ایرانی، سرو نماد انسان کامل (انسانِ رها شده از تعلقات مادی و رو به سمت آسمان) است.
ویژگیهای «سرو شیرازی» در سنگتراشی
سروی که بر روی سنگ مزارهای شیراز حک میشود، معمولاً از گونههای بومی این شهر است که ویژگیهای ظاهری خاصی دارد:
قامت کشیده و باریک: بسیار ظریف و لطیف تراشیده میشود.شاخههای افقی و افتاده: برخلاف سروهای معمولی که شاخههایشان رو به بالا است، سرو شیرازی شاخههایش در دو طرف به صورت افقی باز شده و سپس نوک آنها کمی به پایین خمیده است (همان حس اشکبار بودن را القا میکند).هنر نقشبرجسته: سنگتراشان شیرازی با مهارت فوقالعادهای، این درخت را به صورت برجسته روی سنگهای گرانیت، مرمر یا تراورتن میتراشیدند به طوری که انگار درختی واقعی در پسزمینه سنگ رشد کرده است.
ترکیببندیهای رایج بر روی سنگ مزار
سرو به ندرت به تنهایی بر سنگ حک میشد و معمولاً در یک «کادر هنری» همراه با نمادهای دیگر قرار میگرفت:
سرو و چنار: یکی از مشهورترین ترکیبهاست. سرو نماد عنصر مردانگی، تعالی و روح است و چنار نماد عنصر زنانه، شاخ و برگ گسترده، مهر و مادری. این ترکیب گاهی برای قبور زوجها استفاده میشد.سرو و گلدانهها (گل و مرغ): در کنار سرو، نقش گلهای میخک، سنبل، لاله و پرندگان (معمولاً فاخته، طوطی یا بلبل) حک میشد که نماد بهشتی بودن مقام مردگان و عشق الهی بود.سرو و کاسه و کوزه: کوزه یا سفرهای که میوه (انار، سیب، انگور) در آن چیده شده، نماد برکات و روزیهایی است که شخص در دنیا به دست آورده و ahora به عنوان نعمت الهی در بهشت به او داده میشود.سرو و تاج و کلاه: در سنگ مزارهای مقامات، سرو در دست یا کنار شخص حک میشد که نشاندهنده جایگاه اجتماعی او بود.
مقبرههای شیراز و مکانهای مشاهده این هنر
برای دیدن این سنگمزارهای نفیس میتوان به آرامستانهای تاریخی شیراز در فهرست زیرمراجعه کرد:
آرامگاه حضرت علی بن حمزه (شاهچراغ دوم): در بیرون حیاط و در بخشهای قدیمی این آرامگاه، نمونههای بینظیری از سنگمزارهای دوره صفویه، افشاریه و زندیه با نقش سرو وجود دارد.تخت فولاد: این آرامستان کهنترین قبرستان شیراز است. متأسفانه بخش زیادی از آن تخریب یا بازسازیهای ناشیانه شده، اما هنوز هم در گوشه و کنار آن میتوان سنگمزارهای قرن نهم تا سیزدهم هجری را با نقش سروهای باشکوه پیدا کرد.آرامگاه خواجه نصیرالدین طوسی (و محدوده اطراف): و دیگر آرامستانهای محلی قدیمی مانند آرامستانهای واقع در خیابان قصر دشت و دارالرحمه (بخشهای قدیمی).نکته: در آرامستانهای جدید شیراز (مانند گلزار شهدا یا بخشهای جدید دارالرحمه)، به دلیل تغییر سبک سنگتراشی به روشهای ماشینی (لیزر) و استفاده از سنگهای گرانیت سیاه و چاپ عکس، نقش سرو نازِ برجسته تقریباً به فراموشی سپرده شده است.
قدمت تاریخی این سنت
رواج این سبک در شیراز به دوره صفویه برمیگردد که در آن زمان شیراز پایتخت هنر و شعر ایران بود. در دوره زندیه (با حکومت کریمخان زند که عاشق شیراز بود) این هنر به اوج خود رسید. در دوره قاجار و اوایل پهلوی نیز ادامه یافت، اما با ورود ماشینآلات سنگتراشی در دهههای ۱۳۵۰ به بعد، این هنر دستیِ ظریف رو به افول گذاشت.
عکس:صادق میری
گروه گزارش