“آژنگ نیوز”:مرتضی علوی، (برادر بزرگ علوی)مستقر در برلین، در فوریه ۱۹۳۱ نشریه فارسی زبان “پیکار” را راه اندازی کرد که از انقلاب مارکسیستی لنینیزیستی در ایران حمایت می کرد. رادیکالیسم سیاسی علوی بر پایه دفاع از خشونت بود. او علناً خواستار حذف رضا شاه شد و او را متهم کرد که عروسک خیمه شب بازی منافع امپریالیستی بریتانیا است. دوست و مربی شادمان، حسن تقی زاده، هدف مکرر حملات تند علوی بود که او را یکی از فاسدترین مقامات دیکتاتوری پهلوی توصیف می کرد.
اما زمینه های انتشار این مجله چه بود؟در اواخر دهه ۱۹۲۰ و اوایل دهه ۱۹۳۰، برلین به یکی از مهمترین مراکز تجمع روشنفکران، دانشجویان و مخالفان سیاسی ایرانی تبدیل شده بود. دلایل این امر عبارت بود از: هزینه نسبتاً پایین زندگی در آلمان در دوران بحران اقتصادی وایمار، وجود دانشگاههای معتبر آلمانی و کاهش محدودیتهای سیاسی نسبت به دورههای پسین (قبل از به قدرت رسیدن هیتلر در ۱۹۳۳). در این میان، گروهی از دانشجویان چپگرا، ملیگرا و مستقل ایرانی دور هم جمع شدند که بعدها هسته اولیه چهرههای سرشناسی مثل مرتضی علوی، تقی ارانی وبزرگ علوی را شکل دادند.
خطمشی و مواضع نشریه «پیکار»
نشریه «پیکار» زبانی تند، کوبنده و بدون تعارف علیه حکومت رضا شاه داشت. در شمارههای این نشریه بهویژه در دوره فوریه ۱۹۳۱ ، موضوعات زیر بهوفور یافت میشد:
نقد دیکتاتوری و استبداد: افشای خشونتهای رضا شاه، سرکوب احزاب (مثل حزب توده که تازه تأسیس شده بود اما بلافاصله سرکوب شد)، و محدودیتهای شدید مطبوعاتی در داخل ایران.
مسئله اقتصاد و استثمار: نقد قراردادهای نفت، حضور بیحد و مرز شرکتهای بیگانه و رنج کارگران و کشاورزان ایرانی.
نقد مدرنیسمِ تحمیلی: برخلاف برخی نخبگان که اصلاحات رضا شاه را میستودند، «پیکار» استبداد را در لفافه مدرنیزهشدن میدید و به نقد لباسهای اجباری، کشتار عشایر و تخریب بافتهای سنتی میپرداخت.
درباره مرتضی علوی،مدیر نشریه
مرتضی علوی در آن زمان دانشجوی جوانی بود که به اندیشههای مارکسیستی و سوسیالیستی گرایش پیدا کرده بود. او یکی از نویسندگان اصلی و نیروهای محرک «پیکار» به شمار میرفت. علوی در این نشریه با استفاده از قلم تیز و تحلیلهای اقتصادی-سیاسی، سعی میکرد پیوندهای بین استبداد داخلی (رضا شاه) و امپریالیسم خارجی را برای مخاطب ایرانی روشن کند. تجربه کار در نشریه «پیکار» بعدها تأثیر عمیقی بر شکلگیری دیدگاههای ادبی و سیاسی او در داستاننویسی (مثل مجموعه داستان «چشمهایش») به نویسندگی بزرگ علوی ،گذاشت.
یک نکته جالب تاریخی
یکی از تضادهای تاریخیِ بسیار جالب درباره نشریه «پیکار» در فوریه ۱۹۳۱ این است که آلمان در آن زمان بزرگترین حامی خارجی رضا شاه بود. دولتهای وایمار آلمان در رقابت با بریتانیا و روسیه، تلاش میکردند نفوذ اقتصادی و نظامی گستردهای در ایران پیدا کنند (ارسال مستشاران آلمانی، ساخت خطوط راهآهن و غیره). بنابراین، مخالفان ایرانی در برلین از آزادیهای نسبی محیط آکادمیک آلمان استفاده میکردند تا به متحد اصلی رضا شاه در اروپا (یعنی دولت آلمان) و خود رضا شاه حمله کنند. سفارت ایران در برلین به شدت از این نشریه عصبانی بود و مدام به دولت آلمان فشار میآورد تا چاپ آن را متوقف کند.
مسئله نفوذ در نشریه پیکار
نمیتوان از «پیکار» و مرتضی علوی در برلین صحبت کرد بدون اینکه به اِبرهارد گرونه اشاره نکرد. گرونه یک مأمور اطلاعاتی کمونیست آلمان (مسئول بخش خاورمیانه در کمینترن) بود که پوشش رسمی او در برلین، مدیریت یک دفتر ترجمه و ارتباط با دانشجویان ایرانی بود. گرونه شبکهای از دانشجویان ایرانی (از جمله مرتضی علوی و تقی ارانی) را دور خود جمع کرد و نشریه «پیکار» و فعالیتهای ضدرضاشاهی این گروه، تا حد زیادی با راهنماییها و امکانات مالی او امکانپذیر شد.
سرنوشت نشریه
فشارهای سفارت ایران در برلین، مشکلات مالی، و مهمتر از همه، تغییر فاز سیاسی در آلمان (به قدرت رسیدن آدولف هیتلر و نازیها در سال ۱۹۳۳) کار نشریه «پیکار» را یکسره کرد. نازیها هرگونه فعالیت کمونیستی یا چپگرایانه را ممنوع کردند و بسیاری از دانشجویان ایرانی یا دستگیر شدند (مثل مرتضی علوی که مدتی زندانی شد) یا مجبور به فرار از آلمان گشتند. در نهایت نیز پیکار پس از پانزده شماره انتشارش متوقف شد و در آوریل ۱۹۳۲، به دنبال شکایت مقامات ایرانی، توسط دادگاه آلمان رایش به ریاست قاضی جوئل به اجبار تعطیل گردید.
گروه تاریخ