“آژنگ نیوز”:نحوه و شیوه مرگ مرگ اعتمادالسلطنه به قلم سلطان احمد دولتشاهی (یمن الدوله) نوشته شده است. این متن که به خط خود او در پایان روزنامه سال۱۲۹۲ هجری قمری (نسخه شماره ۸۴۴۲ کتابخانه آستان قدس) نوشته شده؛ چنین است:
مقدمتاً یادآور می شوم که مرحوم اعتمادالسلطنه به حکایت مندرجات روزنامه خاطرات، از مرگ مفاجات خیلی بیمناک بوده، و از این رو غالباً زالو به مقعد می انداخته، و عاقبت هم به طرزی مرده است که از آن هراس داشته.
من النوادر: صبح روز سیزدهم حمل پیچگیل سنه ۱۳۱۳ اعتمادالسلطنه مرا احضار کرد. در کتابخانه بزرگ عالی که داشت خدمتش رسیدم. فرمودند نوری تازه کشف شده (ریون ایکس) که باوجود آن دیگر هیچ جسمی حاجب ماوری (کذا) نیست، روزنامه فرانسه مقاله مفصلی در این باب نگاشته، عکس خرگوشی و عکس کیفی را با این نور انداخته اند و منتشر کرده، به طوری که ساچمه در استخوان پای خرگوش نمایان است، وسکه ها در کیف هم به خوبی دیده می شود.
اعلیحضرت همایونی ترجمه آن مقاله را تافرد ا خواسته، چون امروز خیال رفتن حضرت عبدالعظیم را دارم شما این مقاله را ترجمه کنید، تا غروب بیاورید، پس از ملاحظه خدمت شاه بدهم، روزنامه را از روی میز برداشته و به من لطف کردند و ضمناً گفت که من خیلی از مردن ترس داشتم، لیکن با این انکشاف عمر انسان زیاد شد، بعد از این، هر قسم مرض داخلی را با این عکس تمیز می دهند، و همان نقطه معیوب را عمل و معالجه می کنند، اقلا شصت سال برعمر من افزوده شد.
این را بگفت و باتنه فربه و بنیه قوی از جای برخاست. بنده هم به اقتضای جوانی، چنانکه افتدودانی، و مناسبت سیزده عید، با جمعی دوستان موافق به گردش بوستان رفتم، واجبات اعمال سیزدهنگذاشت که آن مستحب را انجام کنم. نزدیک غروب آفتاب با کمال شتاب منزل آمدم. هنوز سطری چند ننوشته بودم که فرستاده صبح مرا ندا کرد. قطع داشتم به مطلب ترجمه آمده، گفتم به آقا عرض کنید تا ساعت دیگر ترجمه را می آورم، بالحنی ترکی و مخلط به فارسی جواب داد:
ترجمه مرجمه به کار نمیخورد، آقامرد! با عجله به منزلش رفتم، ایشان را در اطاق اندرون افتاده دیدم، حکیم باشی طولوزون رفیق شفیقش را با تمام خانواده مشغول گریه وزاری. «عمر کوته بین وامید دراز» «قل ان الموت الذی تفرون منه فانه ملاقیکم.»
گروه تاریخ