“آژنگ نیوز”: صدور تذکره(گذرنامه)گذار ایران از سیستم سنتیِ بدون کنترل مرزی، به سیستم مدرنِ دیوان‌سالاری و کنترل هویتیِ قرن بیستم بود.در نیمه دوم حکومت قاجار، به‌ویژه از زمان امیرکبیر و سپس در دوران ناصری و مظفری، روند صدور تذکره از روش‌های سنتی به روش‌های نوین دولتی تغییر کرد.نحوه کار بدین صورت بود که برای سفرهای خارجی، وزارت امور خارجه (که در آن زمان دیوان‌سالاری نسبتاً مدرنی داشت) عهده‌دار صدور بود.
برای سفرهای داخلی و خروج از مرزهای شمالی و غربی، اداره گمرکات (که تحت تأثیر و مدیریت مستشاران بلژیکی بود) نقش پررنگی در کنترل و صدور داشت. همچنین حکام ایالت‌ها و ولایت‌ها نیز برای افراد زیر نظر خود تذکره صادر می‌کردند.
متقاضی باید به دفتر مختصات (ثبت احوال) یا دفترخانه وزارت خارجه مراجعه می‌کرد. پس از احراز هویت (که معمولاً با گواهی کدخدا، ریش‌سفید یا کلانتر محله انجام می‌شد)، مشخصات فرد در یک فرم چاپی یا دست‌نویس ثبت می‌گشت. پس از پرداخت حق‌التمبر (مالیات سفر)، سند مهر و امضا می‌شد.
ضرورت صدور تذکره
از اواخر دوره قاجار (دوره احمدشاه) و همزمان با جنگ جهانی اول روش جدید صدور تذکره اتخاذ شد.. در این دوره، ایران تحت تأثور تفکرات دولتی مدرن و فشارهای بین‌المللی (به ویژه روسیه و بریتانیا)، ناچار به سازماندهی مرزها و کنترل رفت‌وآمد شهروندانان شده بود.
تذکره دوره احمد شاه به دو زبان فارسی و فرانسه(زبان خارجی مسلط دوره قاجار) بود.
به همین جهت روش‌های نوین از اواسط (و بیشتر اواخر قاجار )برای صدور تذکره در نظر گرفته شد که بدین شرح بود:
مرجع صادرکننده: برای سفرهای خارجی، وزارت امور خارجه (که در آن زمان دیوان‌سالاری نسبتاً مدرنی داشت) عهده‌دار صدور بود. برای سفرهای داخلی و خروج از مرزهای شمالی و غربی، اداره گمرکات (که تحت تأثیر و مدیریت مستشاران بلژیکی بود) نقش پررنگی در کنترل و صدور داشت. همچنین حکام ایالت‌ها و ولایت‌ها نیز برای افراد زیر نظر خود تذکره صادر می‌کردند.
روند کار: متقاضی باید به دفتر مختصات (ثبت احوال) یا دفترخانه وزارت خارجه مراجعه می‌کرد. پس از احراز هویت (که معمولاً با گواهی کدخدا، ریش‌سفید یا کلانتر محله انجام می‌شد)، مشخصات فرد در یک فرم چاپی یا دست‌نویس ثبت می‌گشت. پس از پرداخت حق‌التمبر (مالیات سفر)، سند مهر و امضا می‌شد.
ضرورتهای صدورتذکره
کنترل مرزی و قرنطینه: مهم‌ترین دلیل اعمال مقررات تذکره در اواخر دوره قاجار، جلوگیری از قاچاق کالا و مهم‌تر از آن، کنترل اپیدمی‌ها (به ویژه وبا و طاعون) بود. بدون تذکره، افراد اجازه عبور از قرنطینه‌خانه‌های مرزی (مانند انزلی یا باکو) را نداشتند.
سفر به عتبات: برای سفر به عراق عرب (کربلا و نجف) که بخش عمده‌ای از سفرهای خارجی ایرانیان بود، تذکره ضروری بود تا از فرار مخفی خدمت‌گزاران دولتی یا فراریان نظامی جلوگیری شود.
ایجاد سقف برای تردد: دولت‌های خارجی (به ویژه روسیه تزاری) از ورود ایرانیان بدون گذرنامه به خاک خود جلوگیری می‌کردند و کنسول‌گری‌های ایران در خارج، وظیفه صدور تذکره برای ایرانیان مقیم را داشتند.
انواع تذکره
صدور تذکره برای مقامات و مردم؛ دارای تفاوتهایی بود:
مقامات و رجال سیاسی: برای آن‌ها نوع خاصی از تذکره به نام «فرمان‌نامه» یا «پاسپورت دیپلماتیک» صادر می‌شد. این اسناد روی کاغذهای باکیفیت با خطوط زرین و مهر شیر و خورشید بزرگ صادر می‌گشت و فرمان سفر پادشاه یا وزیر مختصات در آن درج می‌شد.
مردم عادی (تجار، کارگران، زائران): با مهاجرت گسترده کارگران ایرانی به قفقاز (برای کار در چاه‌های نفت باکو) و سفر تجار به عثمانی و روسیه، نیاز به تذکره برای طبقات پایین هم احساس شد. تذکره‌های مردم عادی ساده‌تر بود و روی کاغذهای معمولی صادر می‌گشت.
گروه تاریخ