“آژنگ نیوز”:ساخت مترو تهران از دوره رژیم پهلوی، یکی از بزرگترین پروژههای زیربنایی و شهری بوده است.در سالهای ابتدایی دهه ۱۳۵۰، تهران با رشد سریع جمعیت و ترافیک سنگین مواجه شده بود. وزارت راه و شهرسازی آن زمان (وزارت وقت راه) تصمیم به جدیگیری طرح قطار شهری گرفت.
در تاریخ ۱۰ دی ماه ۱۳۵۱، نقشه جامع و شبکه مترو تهران در یک مراسم رسمی با حضور منوچهر کلالی (وزیر راه) و مقامات شهری منتشر شد.این نقشه که روی یک تابلوی بزرگ به نمایش درآمد، نشاندهنده چندین خط اصلی بود که شهر را شمال به جنوب و شرق به غرب قطع میکردند. این نخستینبار بود که مردم تهران تصویری روشن از آینده حملونقل پایتخت دیدند.
دلایل ساخت مترو تهران
مقامات برنامهریز کشور و شهرداری تهران در آن زمان دلایل متعددی برای احداث مترو ارائه میدادند که عبارت بودند از:
ترافیک سنگین و کُند شدن رفتوآمد: افزایش بیرویه خودروی شخصی و تاکسی باعث شده بود سفرهای درونشهری بسیار زمانبر شوند.
مصرف سوخت: با وجود ارزانی بنزین در آن دوران، حجم بالای مصرف سوخت در ترافیکهای شهری نگرانیهایی را ایجاد کرده بود.
آلودگی هوا: حتی در آن زمان، آلودگی هوا در مرکز شهر تهران به یک مشکل جدی تبدیل شده بود و مترو به عنوان راهکاری برای کاهش آلودگی ناشی از خودروها مطرح میشد.
جابجایی انبوه جمعیت: جمعیت تهران در حال نزدیک شدن به ۵ میلیون نفر بود و سیستمهای اتوبوسرانی و تاکسیرانی پاسخگوی نیاز نبودند.
همگامی با شهرهای مدرن جهان: در دوره پهلوی، مدرنیزه شدن تهران همسو با پاریس، لندن و نیویورک یکی از اهداف نمادین و عملیاتی دولت محسوب میشد.
برنامهریزیها و مطالعات انجام شده
قرارداد با سافرو (SOFRETU): پایهگذاری فنی و مهندسی مترو تهران به شرکت فرانسوی سافرو (SOFRETU) – یک شرکت زیرمجموعه مترو پاریس – مربوط میشود. مطالعات میدانی و ترافیکی از سال ۱۳۴۹ آغاز شد و در سال ۱۳۵۲ نهایی شد.
شبکه اولیه: برنامهریزی اولیه شامل احداث ۸ خط بود که مجموعاً حدود ۹۰ کیلومتر طول داشتند. خط اول قرار بود از شمال (میدان تجریش) تا جنوب (راهآهن) و خط دوم از شرق (تهرانپارس) تا غرب (ری) امتداد یابد.
برچینگی (Cut and Cover): روش پیشنهادی برای احداث تونلها در مراکز شلوغ شهر، روش “خاکبرداری و پوشش” بود تا کمترین مزاحمت برای ساختمانها ایجاد شود.
شرکتهای طرف قرارداد و ساخت
علاوه بر مشاور اصلی، چندین شرکت دیگر برای ساخت و تأمین تجهیزات وارد عمل شدند:
شرکت سافرو (SOFRETU) فرانسه: مسئولیت اصلی مطالعات، طراحی سیستم، تهیه نقشهها و نظارت فنی را بر عهده داشت.
شرکت اسنامپروجتی (Snamprogetti) ایتالیا: در اواخر دهه ۵۰، این شرکت ایتالیایی برای ساخت بخشهایی از خط ۱ و خط ۲ قراردادهایی امضا کرد.
شرکتهای ایرانی:
سازمان توسعه و نوسازی شهر تهران (اعمار): متولی اصلی اجرا و تأمین اعتبار بود.
شرکت مهندسی و ساخت پل و ساختمان: یکی از شرکتهای ایرانی پیمانکار در پروژه حفاریهای اولیه.
مدیران و مسئولان شرکت مترو در آن دوره
مدیریت پروژه مترو در آن زمان ساختاری شبیه به شرکتهای دولتی بزرگ داشت و برخی چهرههای مطرح مهندسی در آن نقش داشتند:
منوچهر کلالی: وزیر راه در زمان انتشار نقشه (۱۳۵۱) که بزرگترین حامی دولتی پروژه بود.
دکتر محمد رضا امینی (امینالسلطان): او که وزیر راه در دولتهای دیگر و رئیس سازمان برنامه و بودجه شد، به عنوان رئیس هیئت مدیره و مدیرعامل شرکت قطار شهری تهران نقش کلیدی در تامین بودجه و مدیریت این پروژه ایفا کرد.
دکتر عبدالعلی بدرهای: از مدیران فنی و کلیدی وزارت راه که نقش بسزایی در پیگیری مطالعات و اجرای پروژه داشت.
مهندس ناصر تهرانی: به عنوان مدیر پروژه یا معاون فنی در بخشهای مختلفی از اجرای کار مشارکت داشت.
روند اجرا تا قبل از انقلاب
عملیات اجرایی در دوره پهلوی آغاز شد:
تونلهای شمال: حفاری تونل در مسیر شمال تهران (حدود میدان ونک و میدان ولیعصر) آغاز شده بود و دستگاههای حفاری (TBM) وارد کارگاه شده بودند.
انبار اصلی و دپو: ساخت دپوی اصلی مترو (در منطقه شمسآباد/وردآورد) حدود ۶۰ درصد پیشرفت فیزیکی داشت.
ایستگاهها: ساخت چند ایستگاه از جمله ایستگاه میدان انقلاب (در ابتدای کار) و مراحل اولیه ساخت ایستگاههای شمالی آغاز شده بود.
پروژه به مدت ۱۰ سال تقریباً متوقف ماند تا اینکه در سال ۱۳۶۵ و پس از پایان جنگ، دوباره با استفاده از توان مهندسان ایرانی و بازنگری طرحها ادامه یافت و در نهایت در سال ۱۳۷۸ به بهرهبرداری رسید.
گروه تاریخ