“آژنگ نیوز”:مسجد و آبانبار سلماسی قم یکی از بناهای تاریخی، مذهبی و یادمانهای مهم انقلاب اسلامی در شهر قم است. این مجموعه به دلیل ارتباط مستقیم با حضور و تدریس امام خمینی (ره)، اهمیت تاریخی ویژهای دارد.
موقعیت و پیشینه تاریخی
مکان: این مسجد در محله قدیمی «بازار نو» (بازار چهلستون فعلی) و در کوچهای منشعب از خیابان معلم (آستانه)، در نزدیکی حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه (س) واقع شده است.
سازنده: این بنا توسط «حاج میرزا محمدمهدی سلماسی» (از تجار و ملاکان اصلتاریخ شهر قم که اصالتاً اهل شهر سلماس در استان آذربایجان غربی بودند) در دوره قاجار ساخته و وقف شد. به همین دلیل به مسجد و آبانبار سلماسی مشهور است.
ارتباط با امام خمینی (ره) و محل تدریس
نکته تاریخی این بنا، ارتباط آن با امام خمینی (ره) است:
دروس خارج فقه و اصول: امام خمینی پس از ورود به قم و ارتقای سطح دروس خود، سالها در مسجد سلماسی به تدریس «دروس خارج فقه و اصول» میپرداختند. این کلاسها تا سال ۱۳۴۳ هجری شمسی (زمان تبعید امام به ترکیه و سپس نجف) در این مسجد برگزار میشد.
فضای آموزشی: برخلاف مسجد اعظم یا مدرسه فیضیه که محل برگزاری دروس عمومیتر و اجتماعات سیاسی بزرگتر بود، مسجد سلماسی به دلیل کوچکتر بودن و فضای آرامترش، محیطی مناسب برای تدریس تخصصی، عمیق و آکادمیک در سطح «خارج» فراهم میکرد.
شاگردان: بسیاری از علمای برجسته و مراجع تقلید کنونی و انقلابی، در محضر امام در این مسجد حضور مییافتند
آبانبار سلماسی
در گذشته، تأمین آب شرب در شهر قم که دارای آب شیرین محدودی بود، یکی از مهمترین کارهای خیریه به شمار میرفت.
کارکرد: آبانبار سلماسی در کنار مسجد احداث شده بود تا هم به عنوان سرداب مسجد (برای خنکایی در تابستان) و هم برای تأمین آب شرب زائران و طلاب محله بازار نو استفاده شود.
معماری: این آبانبار دارای مخزن زیرزمینی بزرگ، پلکان دسترسی و یک گنبد آجری است که برای تهویه هوا و خنک نگهداشتن آب طراحی شده بود. معماری آن کاملاً منطبق بر اقلیم خشک کویری قم است.
ویژگیهای معماری مسجد
طراحی: مسجد سلماسی دارای یک حیاط نسبتاً کوچک، شبستانهای ستوندار و یک ایوان است.
تزئینات: برخلاف مساجد سلجوقی یا صفوی، تزئینات این مسجد (متعلق به دوره قاجار) بسیار ساده است و بیشتر روی کاربردی بودن بنا تمرکز داشته است. گچبریهای ساده و آجرچینیهای ظریف از ویژگیهای آن است.
حسینیه: در بخشی از این مجموعه، حسینیهای نیز وجود داشت که در ایام محرم برای عزاداری استفاده میشد.
وضعیت کنونی
ثبت ملی: این مجموعه (مسجد و آبانبار) به شماره ثبت در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مرمت و بازسازی: پس از پیروزی انقلاب اسلامی و به دلیل اهمیت تاریخی آن به عنوان یکی از پایگاههای اصلی نهضت امام خمینی، سازمان اوقاف و میراث فرهنگی اقدامات مرمتی متعددی در آن انجام دادند تا از تخریب آن جلوگیری شود.
کاربرد امروزی: امروزه مسجد سلماسی همچنان فعال است و نماز جماعت در آن برگزار میشود. همچنین به عنوان یک موزه و یادمان تاریخی، مورد بازدید علاقهمندان به تاریخ انقلاب اسلامی و معماری سنتی قم قرار میگیرد.
گروه تاریخ