“آژنگ نیوز”:رومیان با استفاده از فناوری نانو در دوران باستان، شیشه‌های تغییررنگ‌دهنده میساختند. دانشمندان به‌تازگی روش بازآفرینی این شگفتی ۱۶۰۰ ساله را کشف کرده‌اند. پژوهشگران از «جام لیکورگوس» الهام گرفته‌اند؛ جامی متعلق به قرن چهارم میلادی که در نور بازتابی، سبز کدر به نظر می‌رسد، اما در صورت تابش مستقیم نور، به رنگ قرمزدرمی‌آید. سرپرست این پژوهش می‌گوید: «به نظر من، این جادو است.»
رومیان مخترعانی بسیار خلاق بودند و دستاوردهای گوناگونی داشتند؛ از بتن‌های خودترمیم‌شونده که باعث شد سازه‌هایشان قرن‌ها پابرجا بماند، تا سامانه‌های آبرسانی (قنات‌ها و کانال‌های آب) که با نیروی گرانش، آب تازه را به شهرها می‌رساندند. اما یکی از برجسته‌ترین دستاوردهای آنان — دست‌کم از دیدگاه برخی دانشمندان امروزی — ساخت شیشه‌هایی بود که تغییر رنگ می‌دادند و بسته به نوع تابش نور، از سبز یشمی به قرمز خونی تبدیل می‌شدند.
دهه‌هاست که دانشمندان مجذوب «جام لیکورگوس» شده‌اند؛ جامی رومی با قدمت ۱۶۰۰ سال که از سال ۱۹۵۸ در موزه بریتانیا نگهداری می‌شود. در نور معمولی، این جام به رنگ سبز کدر دیده می‌شود، اما وقتی نور مستقیماً از میان آن می‌گذرد، به رنگ قرمز سیر (زرشکی) درمی‌آید. این جام که در قرن چهارم میلادی ساخته شده، با صحنه‌هایی اساطیری از «ایلیاد» هومر — حماسه‌ای که وقایع آن در دوران جنگ تروآ می‌گذرد — تزیین شده است. در این اثر، دیونیسوس (ایزد شراب) دیده می‌شود که لیکورگوس — پادشاه فانی تراکیه را که با پرستش او مخالفت کرده بود — با گرفتار کردنش در میان شاخه‌های مو (تاک)، مجازات می‌کند. اکنون پژوهشگران می‌گویند که راه بازآفرینی این شگفتی نوری را یافته‌اند.
لیزا هالندز، متخصص فنی شیشه در دانشگاه شفیلد که سرپرستی این پروژه را بر عهده داشته، به «دالیا آلبرگ» از روزنامه گاردین می‌گوید: «به نظر من، این جادو است.» گمان می‌رود رومی‌ها با تعبیه نانوذرات بسیار ریز طلا و نقره در شیشه، خاصیت تغییر رنگ را در این جام ایجاد کرده‌اند. نانوذرات بسیار کوچک‌تر از طول موج‌های نور مرئی هستند. آن‌ها تحت شرایط خاصی به گونه‌ای با نور تعامل می‌کنند که مانع عبور برخی رنگ‌ها شده و به رنگ‌های دیگر اجازه عبور می‌دهند. هالندز به روزنامه «گاردین» می‌گوید: «در مورد این شیشه، اگر نور از میان آن بتابد، ذرات طلا و نقره مانع عبور نورهای آبی و سبز می‌شوند و تنها اجازه می‌دهند رنگ‌های قرمز و نارنجی از آن عبور کنند.
اما اگر نور از سطح آن بازتاب شود، این ذرات باعث پراکندگی نور می‌شوند و رنگ سبز کدر و ماتِ قابل مشاهده را ایجاد می‌کنند.» اگرچه دانشمندان اصول کلی روش رومی‌ها برای ساخت این شیشه‌های «دورنگ» را می‌دانستند، اما بازآفرینی این اثر بسیار دشوار بود و به آزمون و خطاهای فراوانی نیاز داشت.
هالندز به «گایونگ لی» از وب‌سایت «گیزمودو» می‌گوید: «من این چالش را با آگاهی از احتمال شکست پذیرفتم، چرا که می‌دانستم کار به سادگیِ افزودنِ نانوذراتِ آماده به شیشه نیست.» هالندز ابتدا با «کارولین جکسون» – باستان‌شناس و متخصص شیشه‌های رومی در دانشگاه شفیلد – همکاری کرد تا اطلاعات کاملی درباره مواد اولیه به دست آورد. آن‌ها با استفاده از مواد امروزی، نوعی شیشه پایه ساختند که مشابه شیشه‌های تولیدیِ رومیان بود. سپس، هالندز با ترکیبات و فرآیندهای گوناگون – شامل انواع مختلف کوره‌ها، سطوح متفاوت اکسیژن و مواد مختلفی همچون شکر – آزمایش‌های متعددی انجام داد.سرانجام او به فرمولی دست یافت که با استفاده از همان مواد اولیه‌ای که در دسترس صنعتگران رومی بود، به طور مداوم و تکرارپذیر، همان اثر مطلوب را ایجاد می‌کرد.
رنگ این شیشه نسبت به تغییرات جزئی در شرایط کوره بسیار حساس بود. «ایان فریستون»، استاد بازنشسته و پژوهشگر مواد باستانی در «یونیورسیتی کالج لندن»، به گاردین می‌گوید: «اگر شیشه در موقعیت متفاوتی درون کوره قرار می‌گرفت، رنگ نهایی نیز تغییر می‌کرد.» او می‌افزاید: «حساسیت شدید رنگ به موقعیت قرارگیری در کوره نشان می‌دهد که کنترل رنگ برای رومی‌ها باید بسیار دشوار بوده باشد. به همین دلیل تصور می‌کنم که در مورد جام لیکورگوس، آن‌ها واقعاً شانس آورده‌اند [و به نتیجه‌ای استثنایی دست یافته‌اند].»محققان در دهه ۱۹۶۰ نسخه‌ای از شیشه دورنگ‌نما را ساختند. اما فریستون می‌گوید شیشه هالندز «بلندپروازانه‌تر و دقیق‌تر» است، با رنگ‌هایی که بیشتر با رنگ‌های جام لیکورگوس مطابقت دارند.
گروه گزارش