“آژنگ نیوز”:قدیمی‌ترین بازی‌های رومیزی جهان کدامند؟ قدمت برخی از بازی‌های رومیزی در مصر به ۵۰۰۰ سال پیش بازمی‌گردد.وقتی به بازی‌های تخته‌ای کلاسیک فکر می‌کنید، چه چیزی به ذهنتان خطور می‌کند؟ برخی ممکن است به بازی‌های پارکر برادرز قرن بیستم مانندسرنخ یا مونوپولی (که تقلیدی معروف از بازی صاحب‌خانه است) فکر کنند. برخی دیگر ممکن است به شطرنج فکر کنند، بازی‌ای که قدمت آن به دوران قرون وسطی برمی‌گردد. اما قدیمی‌ترین بازی‌های تخته‌ای حتی به مدت طولانی‌تری – حدود ۵۰۰۰ سال – برمی‌گردند.
در کشورهای مدرن مانند مصر، عراق و ایران، باستان‌شناسان تخته‌های بازی پیچیده و نشانه‌های بازی حکاکی شده‌ای را کشف کرده‌اند که مردم باستان زمانی برای گذراندن وقت از آنها استفاده می‌کردند. یکی از قدیمی‌ترین بازی‌های تخته‌ای شناخته شده، سِنِت است که مصریان احتمالاً از ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد مسیح شروع به بازی آن کرده‌اند. تخته‌های Senet دارای ۳۰ مربع بودند که بازیکنان برای برنده شدن باید از آنها عبور می‌کردند، از جمله یک فضای “خطر”. به جای تاس، بازیکنان چوب‌های پرتابی را پرتاب می‌کردند تا مشخص کنند که چقدر حرکت می‌کنند. سنت می‌توانست به عنوان یک بازی تفریحی آغاز شده باشد، اما با گذشت زمان اهمیت مذهبی پیدا کرد – هم به عنوان یک سفر نمادین در دنیای زیرین و هم راهی برای ارتباط با مردگان.
یکی از قدیمی‌ترین بازی‌های رومیزی شناخته‌شده، «سنت» (Senet) است که مصریان احتمالاً بازی کردن آن را از حدود ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد آغاز کرده‌اند.
در دوران «پادشاهی کهن» — بازه‌ای زمانی میان سال‌های ۲۷۰۰ تا ۲۲۰۰ پیش از میلاد — نقش‌مایه‌های موجود در آرامگاه‌های مصر، مردگان را در حال بازی «سنت» (Senet) با زندگان به تصویر می‌کشیدند. پیتر پیچونی، استاد تاریخ در «کالج چارلستون» که پژوهش‌های گسترده‌ای درباره بازی سنت انجام داده است، احتمال می‌دهد که همین موضوع دلیلِ یافت شدنِ صفحه‌های بازیِ دست‌ساز و حکاکی‌شده روی سنگ‌فرش‌های نزدیک به آرامگاه‌های باستانی باشد؛ او می‌گوید هدف این بوده است که بازدیدکنندگان بتوانند «به‌عنوان نوعی ابزار ارتباطی، با روح فرد درگذشته بازی کنند.»
بازی تخته‌ای مصری «مِهِن» (Mehen) نیز پیوندی با باورهای مذهبی داشت. نام این بازی با نام یکی از خدایان مارمانندِ مصر باستان مشترک بود. صفحه بازی به شکل ماری چنبره‌زده طراحی شده بود که سر آن در مرکز و دمش در لبه بیرونی قرار داشت. با این حال، برخلاف بازی سنت، محبوبیت مِهِن پس از پایان دوران پادشاهی کهن دیری نپایید. هیچ متن یا نوشته‌ای از آن دوران باقی نمانده است که شیوه انجام این بازی را شرح دهد؛ از این‌رو، پژوهشگران هنوز از چگونگی انجام این بازیِ «مارِ چنبره‌زده» توسط مصریان باستان اطمینان ندارند.
بازی سلطنتی اور
یکی دیگر از بازی‌های محبوب باستانی، «بازی سلطنتی اور» (Royal Game of Ur) است که با نام «بازی بیست‌خانه» نیز شناخته می‌شود. نام نخست این بازی برگرفته از کشف صفحه‌های بازی در «گورستان سلطنتی اور» است؛ شهری-دولتی در بین‌النهرین باستان (در عراق امروزی) که قدمت آن به سال‌های ۲۶۰۰ تا ۲۴۰۰ پیش از میلاد بازمی‌گردد. از آن زمان تاکنون، باستان‌شناسان بیش از ۱۰۰ نمونه از این بازی را در سراسر خاور نزدیک باستان و شرق مدیترانه، از ایران گرفته تا قبرس و مصر، کشف کرده‌اند.
ما به لطف یک لوح گلی با خط میخی که قوانین بازی را شرح می‌دهد، از شیوه انجام بازی سلطنتی اور در دوران باستان آگاهیم. دو بازیکن بازی را از دو سوی مخالف صفحه آغاز می‌کردند و مهره‌های خود را در مسیری مشخص به حرکت درمی‌آوردند تا به سمت دیگر صفحه برسند. هر خانه چهارم دارای نماد ویژه‌ای بود که گویی آن را به عنوان خانه‌ای «خوش‌یمن» متمایز می‌کرد. بازیکنان برای تعیین میزان حرکت مهره‌های خود، از تاس‌هایی ساخته‌شده از استخوان استفاده می‌کردند.
بازی‌ها همواره در حال تحول و تغییر هستند و گاه تشخیص اینکه چه زمانی یک بازی صفحه‌ای (بُردگیم) تفاوت‌های کافی برای آنکه بازی جدیدی محسوب شود را پیدا کرده، دشوار است. باستان‌شناسان در محوطه باستانی «شهر سوخته» در ایران، صفحه بازی‌ای متعلق به سال‌های ۲۶۰۰ تا ۲۴۰۰ پیش از میلاد کشف کردند که از نظر شکل ظاهری به بازی سلطنتی اور شباهت دارد، اما تفاوت‌های قابل‌توجهی در آن دیده می‌شود که نشان می‌دهد احتمالاً بازی متفاوتی بوده است. صفحه بازی شهر سوخته فاقد خانه‌های «خوش‌یمن» است و هر یک از ۲۰ خانه بازی، در میان حلقه‌های پیکر مار حکاکی‌شده‌ای قرار گرفته که گرداگرد صفحه می‌خزد.
سایر بازی‌های باستانی
یکی از بادوام‌ترین بازی‌های صفحه‌ای، بازی چینی «وِی‌چی» (Weiqi) است که انگلیسی‌زبانان ممکن است آن را با نام «گو» (Go) بشناسند. نام این بازی استراتژیک در کتاب «منتخبات» (Analects) کنفوسیوس آمده است؛ متنی که پس از مرگ این فیلسوف در سال ۴۷۹ پیش از میلاد گردآوری شد. بعدها، بازی «گو» به ژاپن راه یافت و در آنجا با سامورایی‌ها پیوند خورد. امروزه نیز مردم سراسر جهان همچنان به انجام این بازی می‌پردازند.
بازی دیگری که اگرچه به اندازه مورد قبل دوام نیاورد اما در دوران اوج خود بسیار محبوب بود، «لودوس لاترانکولوروم» (Ludus latrunculorum) نام دارد. این نام در زبان لاتین به معنای «بازی مزدوران» است و این بازی در دوران امپراتوری روم رواج گسترده‌ای داشت. در سال ۲۰۱۹، باستان‌شناسان یک صفحه بازی ترک‌خورده را در «ویندولاندا» (Vindolanda) کشف کردند؛ دژی رومی در نزدیکی «دیوار هادریان» که ساخت آن در قرن دوم میلادی و در منطقه‌ای که امروزه شمال انگلستان نامیده می‌شود، به دستور امپراتور هادریان انجام شده بود.
تا قرن هفتم، مردم هند به انجام بازی صفحه‌ای دیگری به نام «چاتورانگا» (Chaturanga) روی آورده بودند که در آن، مهره‌های مختلف نقش‌ها و شیوه‌های حرکتی متفاوتی داشتند. پژوهشگران عموماً چاتورانگا را شکل اولیه‌ای از شطرنج می‌دانند، هرچند جزئیات سیر تحول آن همچنان نامشخص است. شطرنج در قرون وسطی میان پادشاهان اروپایی محبوبیت یافت و امروزه نیز همچنان بازی پرطرفداری محسوب می‌شود.
گروه تاریخ