“آژنگ نیوز”:گنبدخانهٔ تاج‌الملک، یکی از شاهکارهای بی‌بدیل معماری اسلامی و ایرانی در مسجد جامع اصفهان است که تعادل میان هنر، ریاضیات و مهندسی را به بهترین شکل ممکن به تصویر می‌کشد. این بنا در دورهٔ سلجوقیان و در سال ۴۸۱ هجری قمری (مصادف با ۱۰۸۸-۱۰۸۹ میلادی) ساخته شده است.
این گنبدخانه به دستور تاج‌الملک ابوالغاظن اردشیر، یکی از وزیران قدرتمند و بی‌رحم سلجوقی (و رقیب همیشگی نظام‌الملک) ساخته شد. جالب است بدانید که مسجد جامع اصفهان دارای دو گنبد بزرگ سلجوقی است: گنبد نظام‌الملک در جنوب مسجد (که بزرگ‌تر و قدیمیتر است) و گنبد تاج‌الملک در شمال مسجد. ساخت گنبد تاج‌الملک نوعی رقابت سیاسی و معماری میان این دو وزیر قدرتمند دربار سلجوقی به شمار می‌رفت.
منسوب بودن طراحی این گنبد به حکیم عمر خیام نیشابوری یک نظریهٔ بسیار معتبر در میان مورخان معماری و پژوهشگران است، هرچند سند مکتوب و امضای صریحی از خود خیام روی بنا وجود ندارد. دلایل این انتساب عبارتند از:
هم‌زمانی تاریخی: خیام در دورهٔ سلجوقی و دقیقاً در زمان پادشاهی ملکشاه و وزیری تاج‌الملک، در اصفهان زندگی می‌کرد و مسئول تدوین تقویم جلالی و سرپرستی رصدخانه اصفهان بود.
حامی خیام: تاج‌الملک حامی اصلی خیام در دربار بود و او را از حمله‌های دشمنان محافظت می‌کرد.
شگفت‌انگیزی ریاضی بنا: دقت بی‌نظیر هندسی در آجرچینی‌ها، تناسبات دقیق و محاسبات پیچیدهٔ انتقال بار از یک فضای مربع به یک گنبد دایره‌ای، نشان از دست یک ریاضیدان و نجوم‌شناس در سطح خیام دارد.
بدون استفاده از داربست: شایعه‌ای معتبر وجود دارد که خیام این گنبد را به گونه‌ای محاسبه کرده که بدون استفاده از داربست (یا با داربست بسیار مختصر داخلی) و صرفاً با آجرچینی‌های متوالی و محاسبهٔ زاویهٔ شیب، ساخته شده است.
گنبد تاج‌الملک با وجود کوچک‌تر بودن نسبت به گنبد نظام‌الملک، از نظر فنی و زیبایی‌شناختی پیچیده‌تر است:
پوستهٔ تک (تک‌پوسته): برخلاف گنبد نظام‌الملک که دوپوسته است، گنبد تاج‌الملک تک‌پوسته است. ضخامت این گنبد تنها حدود ۱۷ سانتی‌متر است که برای یک گنبد با این قطر، یک شاهکار مهندسی محسوب می‌شود.
تزئینات خالص آجری: در این بنا هیچ استفاده‌ای از کاشی‌کاری یا گچ‌بری نشده است. تمام زیبایی بنا بر پایهٔ هندسه و ترکیب آجرهای مختلف رنگ (آجرهای زرد، آجری و تیره) شکل گرفته است.
گره‌چینی‌های پیچیده: زیر گنبد، شبکه‌ای از مقرنس‌ها و گره‌چینی‌های آجری وجود دارد که شبیه به یک تور مهندسی‌شده یا شبکه‌های مویین است و نور را به شکلی خیره‌کننده فیلتر می‌کند.
کتیبه‌های کوفی: دور تا دور پایهٔ گنبد با کتیبه‌های گچ‌بری شدهٔ خط کوفی مزین شده که نام‌های خلفای عباسی و آیات قرآنی در آن حک شده است.
(صوت‌شناسی) بی‌نظیر
یکی از خارق‌العاده‌ترین ویژگی‌های گنبد تاج‌الملک، آکوستیک فوق‌العاده آن است. اگر فردی در زیر مرکز گنبد (دقیقاً در نقطهٔ تلاقی قطرهای دایره) با صدای معمولی صحبت کند، صدا به دلیل انعکاس دقیق از سطح درونی گنبد، به صورت یکپارچه و بسیار واضح در تمام نقاط زیر گنبد شنیده می‌شود، در حالی که اگر چند متر به سمت بیرون از گنبدخانه قدم بردارید، صدای داخل به سختی شنیده می‌شود.
بسیاری از منتقدان معماری، دو گنبد مسجد جامع اصفهان را نماد دو نگاه متفاوت می‌دانند:بدین معنی که گنبد نظام‌الملک: نماد «قدرت و عظمت»؛ ضخیم، سنگین، دوپوسته و با فضایی تاریک و حماسیبه شمار آمده .وگنبد تاج‌الملک: نماد «علم و ظرافت»؛ نازک، تک‌پوسته، نورپردازی طبیعی از طریق شبکه‌های آجری و فضایی رمانتیک و عرفانی شناخته می شود..
درواقع گنبد تاج‌الملک تنها یک سقف برای یک فضای مذهبی نیست، بلکه تجسم سه‌بعدی ریاضیات، نجوم و هندسه در دوران طلایی اسلامی (دوره سلجوقی) است. اگرچه ممکن است اثبات قطعی اینکه خیام شخصاً نقشهٔ آن را کشیده باشد دشوار باشد، اما روح حاکم بر این بنا بیش از هر چیز با روح ریاضیدان و منجمی چون عمر خیام هم‌خوانی دارد. این بنا امروزه به عنوان یکی از زیباترین و دقیق‌ترین گنبدهای آجری جهان شناخته می‌شود.
عکس از:حمید رضا بانی
گروه گزارش