“آژنگ نیوز”:محققان شبکه جادهای ۱۹۰ هزار مایلی امپراتوری روم را تحلیل کردهاند؛ مشخص شد که همه راهها به رم ختم نمیشدند. در پژوهشی تازه، باستانشناسان کوشیدند به پرسشهایی دیرینه درباره جادههای رم پاسخ دهند؛ از جمله اینکه پایتخت تا چه حد از طریق این شبکه متصل بوده و آیا بزرگراههای امروزی همان مسیرهای رومی را دنبال میکنند یا خیر.
«همه راهها به رم ختم میشوند.» همه این ضربالمثل را میشناسند. اما بر اساس پژوهش جدیدی که در نشریه «نیچر کامیونیکیشنز» منتشر شده است، شبکه گسترده بزرگراههای امپراتوری روم باستان آنقدرها هم که این گفته و سایر تصورات رایج القا میکنند، به «شهر ابدی» (رم) متصل نبود و یا از چنان پیچیدگی و ظرافتی برخوردار نبود.
تام بروگمانز، از نویسندگان مشترک این پژوهش و باستانشناس دانشگاه آرهوس دانمارک، به جیمز اورکارت از نشریه «نیو ساینتیست» میگوید: «اینکه همه راهها به رم ختم میشوند؟ اینکه همگی مستقیم هستند؟ یا اینکه ما هنوز هم در این منطقه از همان جادههای رومی عبور میکنیم؟ اینها تصوراتی هستند که حتی در میان دانشگاهیان نیز رواج دارند.»
بروگمانز به ریس بلیکلی از روزنامه «لندن تایمز» میگوید که چنین ادعاهایی مانع از آن شده است که مورخان سیستم جادهای روم را به شکلی دقیق و انتقادی بررسی کنند. «ما صرفاً فرض میکنیم که رم در مرکز شبکهای عنکبوتی از جادهها قرار داشته است، در حالی که این تصور اصلاً صحت ندارد.»
سال گذشته، بروگمانز و تیمی بینالمللی از پژوهشگران، نقشهای دیجیتال و در دسترس عموم از شبکه جادهای امپراتوری روم — به طول تقریبی ۱۹۰ هزار مایل (حدود ۳۰۵ هزار کیلومتر) — مربوط به سال ۱۵۰ میلادی تهیه کردند. آنها در پژوهش اخیر خود، با تحلیل دادههای توپوگرافی و بافت تاریخی، به ارزیابی و قضاوت درباره این شبکه پرداختند.
هدف آنها سنجش میزان مستقیم بودن و ساختار این جادههای باستانی، شناسایی شهرهایی که به هم متصل میکردند و بررسی این موضوع بود که آیا هنوز هم مورد استفاده قرار میگیرند یا خیر. آنها به این نتیجه رسیدند که رومیها در مناطقی که عوارض زمین اجازه میداد، جادههای مستقیم میساختند؛ مسیر جادههای اصلی آنها «همبستگی مثبت متوسطی» با بزرگراههای امروزی دارد؛ و اینکه سایر شهرهای روم نسبت به خودِ «شهر ابدی» (رم)، از ارتباطات بهتری برخوردار بودند.
در سال ۲۰ پیش از میلاد، آگوستوس، نخستین امپراتور روم باستان، بنای «میلیاریوم آئورئوم» (Milliarium Aureum) یا همان «میلسنگ طلایی» را در «فروم روم» (میدان اصلی شهر) برپا کرد. این بنای زراندود به عنوان نشانهای نمادین برای نقطه آغاز تمام جادههای این امپراتوری پهناور عمل میکرد.
بروگمانز به ویل دانهام از خبرگزاری رویترز میگوید: «خودِ رم در موقعیت مرکزیِ جادههای امتدادیافته در امتداد ساحل تیرنی ایتالیا قرار داشت.» «اما وقتی تمام جابجاییها در کل شبهجزیره ایتالیا را در نظر میگیریم، با کمال تعجب متوجه شدیم که مرکزیترین جاده در واقع از خط ساحلی مخالف آدریاتیک عبور میکند و رم را کاملاً دور میزند.»
اولین جاده بزرگ رومی، جاده آپیان بود که در ابتدا از جنوب شرقی رم به طول حدود ۱۳۰ مایل، در امتداد ساحل دریای تیرنی، قبل از اینکه به ساحل آدریاتیک گسترش یابد، امتداد داشت. این جاده در سال ۳۱۲ قبل از میلاد توسط دولتمرد آپیوس کلودیوس کاکوس سفارش داده شد و باعث افزایش مداوم ساخت جادهها شد، که با تبدیل شدن جمهوری روم به امپراتوری روم در سال ۲۷ قبل از میلاد، این افزایش بیشتر نیز شد. امپراتورها شروع به فتح و الحاق سرزمینهای خارجی، از ترکیه امروزی تا بریتانیا (به ترتیب استانهای رومی غلاطیه و بریتانیا) کردند. برای ترویج تجارت و سفر در داخل و بین آنها، رهبران به لژیونرها دستور دادند که جاده بسازند.
بروگمنز به رویترز میگوید: «ما دریافتیم که مراکز استانها به طور استثنایی در موقعیت خوبی در جادههای استان خود قرار داشتند و مدیریت مؤثر استان و جمعآوری مالیات را تسهیل میکردند.» در واقع، پایتخت شرقی امپراتوری روم، بیزانس – استانبول امروزی – بسیار بیشتر از روم به قلمرو وسیعتر متصل بود.
در مورد مهندسی و ترکیب جادهها، محققان تشخیص دادند که جادههای رومی آنطور که گفته میشود «مستقیم» نبودند. آدام پاژو، نویسنده اصلی این مطالعه و باستانشناس دانشگاه خودمختار بارسلونا، در بیانیهای از دانشگاه کوئین مری لندن میگوید: «اگرچه رومیها «در صورت امکان مسیرهای مستقیم را ترجیح میدادند»، اما همیشه مستقیمترین مسیر را بین نقاط A و B ایجاد نمیکردند.»
پاژو توضیح میدهد: «این مطالعه نشان میدهد که مهندسان رومی ساخت جاده را با چشمانداز تطبیق میدادند.» «کوهها، درهها، رودخانهها و سکونتگاهها همگی به شکلگیری مسیرهای آنها کمک میکردند، در حالی که تکنیکهای مهندسی مانند تراسبندی، برش سنگ، دیوارهای حائل و پلها به جادهها اجازه میدادند تا از زمینهای چالشبرانگیز عبور کنند.»
به گزارش رویترز، برخی از جادههای رومی واقعاً بسیار بادوام بودند – با سنگ خرد شده و صاف، سیمان آهک و شن فرش شده بودند. آنها مدتها، مدتها پس از سقوط امپراتوری روم در قرن پنجم میلادی، نحوه سفر اروپاییها را تعیین میکردند و تأثیر آنها در واقع در نقشههای جادهای مدرن قابل مشاهده است.
همانطور که پاژو به رویترز میگوید، جادههای رومی در طول قرون وسطی برای تسهیل ارتباطات قارهای مورد استفاده قرار میگرفتند، تا زمان ظهور راهآهنهای قرن نوزدهم و بزرگراههای قرن بیستم که برخی از آنها در نهایت مسیرهای اولیه رومی را دنبال کردند. به عنوان مثال، طولانیترین بزرگراه اسپانیا، N-340، مسیر بین کشوری ویا آگوستا را که امپراتوری روم در سال ۵ قبل از میلاد ساخته بود، دنبال میکند.
ری لارنس، مورخ دانشگاه مککواری در استرالیا، به نشریه «نیو ساینتیست» میگوید: «این [پژوهش] نشان میدهد که رومیان، به نوعی، جغرافیای آینده اروپا را شکل دادند. محدودیت اصلی این رویکرد آن است که شبکه جادهای طی ۶۰۰ سال شکل گرفته، اما در این مطالعه، تفاوتهای زمانی چندان لحاظ نشده است.»
گروه گزارش