“آژنگ نیوز”:میدان نقش جهان صرفا یک اثر تاریخی در شهر اصفهان نیست بلکه نماد یک معماری پر شکوه و برآمده از ذهن دانشمندان پرشور در یک جامعه پویا و فعال است.میدان نقش جهان (که در دوره صفویه به نام‌های «میدان شاه» یا «میدان جدید» شناخته می‌شد)، یکی از شاهکارهای بی‌بدیل معماری شهری در جهان است. ویژگی‌های تخصصی معماری این بنا فراتر از زیبایی‌شناسی ظاهری است و به مبانی عمیق طراحی شهری، هندسه، اقلیم و نمادشناسی بازمی‌گردد.
تا قبل از دوره صفویه، محور اصلی اصفهان مسجد جامع عتیق و بازارهای اطراف آن بود. شاه عباس اول با ایجاد نقش جهان، محور شهر را به سمت جنوب شیفت داد و یک هسته مرکزی کاملاً جدید بنا نهاد که نشان‌دهنده قدرت و نوگرایی حکومت صفوی بود.همچنین این میدان به عنوان یک «گره» فضایی عمل می‌کند. چهار خیابان اصلی شهر از چهار گوشه میدان خارج می‌شوند: ضلع شمالی به مسیر قزوین و تبریز، ضلع جنوبی به شیراز، ضلع شرقی به یزد و کاشان و ضلع غربی به دروازه علاقیرد و قلعه جنگی (ارک) متصل می‌شد.از دیگر سو؛طاق‌نماهای دوطبقه اطراف میدان، یک فاصله‌گذار بین فضای کاملاً باز میدان و فضای کاملاً بسته بناهای اطراف ایجاد می‌کنند که از نظر روانشناسی فضایی، باعث آماده‌سازی بیننده برای ورود به فضاهای مقدس یا حکومتی می‌شود.
میدان به شکل یک مستطیل با ابعاد تقریبی ۵۶۰ متر در ۱۶۰ متر است. این نسبت (حدود ۳.۵ به ۱) باعث ایجاد یک پرسپکتیو (دید خطی) بسیار قدرتمند می‌شود که عمق میدان را دوچندان نشان می‌دهد.اگرچه در نگاه اول میدان کاملاً متقارن به نظر می‌رسد، اما در واقع یک تقارن پویا دارد. مسجد شاه در ضلع جنوبی دقیقاً در محور مرکزی قرار دارد، اما مسجد شیخ لطف‌الله، کاخ عالی‌قاپو و سردر قیصریه در وسط ضلع‌های خود نیستند. این عدم تقارنِ محاسبه‌شده، از یکنواختی و خستگی بصری جلوگیری می‌کند.چهار بنا در چهار ضلع با کاربری‌های کاملاً متفاوت (مقدس، حکومتی، تجاری و خصوصی) قرار گرفته‌اند. اما طراحان (به احتمال زیاد استاد علی اکبر اصفهانی و شیخ بهایی) با استفاده از یک «خط افق یکپارچه» در ارتفاع طاق‌نماها و استفاده از مصالح یکسان (آجر و کاشی)، به این مجموعه وحدت بخشیده‌اند.یکی از پیچیده‌ترین تکنیک‌های معماری در مسجد شاه اعمال شده است. محور میدان شمالی-جنوبی است، در حالی که قبله در اصفهان حدود ۱۵ درجه انحراف دارد. معمار برای حل این مشکل، یک هشتی (شبستان) طاق‌دار طولانی طراحی کرد که به آرامی مسیر حرکت نمازگزار را می‌چرخاند تا وارد حیاط مسجد که در محور قبله قرار دارد، شود. این تکنیک باعث شد نمای مسجد در میدان کاملاً متقارن باقی بماند.
چهار بنای میدان نقش جهان با توجه به ویژگی هایشان عبارتند از:
مسجد شاه (مسجد امام): اوج معماری فاخر صفوی با گنبد دوپوسته (برای کاهش وزن و ارتفاع بیشتر) و منارهای آجری بلند. استفاده از کاشی‌کاری هفت‌رنگ که در این دوره اختراع و جایگزین معرق (که زمان‌بر بود) شد، در این مسجد به بلوغ رسید.
مسجد شیخ لطف‌الله: بدون منار و بدون حیاط. دلیل عدم وجود منار این است که این مسجد خصوصی شاه و خانواده سلطنتی بود و اذان گفته نمی‌شد. گنبد این مسجد از نظر استاتیک و انتقال بار به شالوده، یک شاهکار مهندسی است و به دلیل استفاده از لایه‌های متعدد، نور از روی گنبه عبور کرده و داخل شبستان را روشن می‌کند (نورپردازی طبیعی).
کاخ عالی‌قاپو: تنها بنای غیرمذهبی. ویژگی تخصصی آن «فضاسازی عمودی» است. اتاق‌ها به صورت پیچ‌خورده و بر فراز یکدیگر قرار گرفته‌اند. شاهکار هنری آن تالار موسیقی یا اتاق خلوت است که مقرنس‌کاری‌های گچی آن نه فقط زینتی، بلکه عامل «اکوستیک» (انتقال صدا و جلوگیری از انعکاس نویز) هستند.
سردر قیصریه: نماد قدرت اقتصادی. ارتباط این سردر با بازار بزرگ اصفهان از نظر جریان حرکتی بسیار هوشمندانه طراحی شده به طوری که جمعیت به نرمی از فضای باز میدان به درون فضای سرپوشیده بازار هدایت می‌شود.
در مجموع ویژگی بارز معماری نقش جهان، «یکپارچگی در تنوع» است. معمار صفوی توانسته چهار عملکرد کاملاً متفاوت (تجارت، سیاست، عبادت عمومی و عبادت خصوصی) را در یک فرم هندسی منسجم جمع کند، به نحوی که نه تنها با هم تضاد ندارند، بلکه یکدیگر را تکمیل کرده و یکی از کامل‌ترین نمونه‌های معماری مجموعه‌سازی در تاریخ جهان را شکل داده‌اند.
گروه گزارش