“آژنگ نیوز”:مسجد جامع ورامین است از آثار فاخر دوره ایلخانان است و ساخت آن در دوره سلطان محمد خدابنده آغاز و در دورهٔ پسرش به پایان رسیده است. این مسجد از جمله مساجد چهار ایوانی ایران است که هنر آجرکاری، کاشیکاری، گچ‌بری و سوزن کاری محراب این بنا از زیباترین نمونه‌های هنر معماری بعد از اسلام در ایران است
مسجد جامع ورامین، که در شهر ورامین (استان تهران) واقع شده، نه تنها نمادی از شکوه و عظمت دوره ایلخانان است، بلکه به عنوان یکی از کامل‌ترین و چشمگیرترین نمونه‌های «مساجد چهارایوانی» شناخته می‌شود که هنر آجرکاری، کاشیکاری، گچ‌بری و سوزن‌کاری در آن به اوج تکامل خود رسیده است.
تاریخچه و دوران ساخت ساخت این مسجد باشکوه در اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم هجری آغاز شد. بنابر اسناد تاریخی و کتیبه‌های موجود در بنا، ساخت مسجد جامع ورامین توسط سلطان محمد خدابنده (اولجایتو)، از پادشاهان قدرتمند ایلخانی که به معماری و هنر علاقه‌مند بود، کلید خورد. با این حال، به دلیل طولانی بودن فرآیند ساخت، اتمام این بنا به دوران پسرش، ابوسعید بهادرخان بازمی‌گردد. این انتقال ساخت از پدر به پسر، نشان‌دهنده اهمیت استراتژیک و مذهبی این بنا در آن دوران بوده است.
معماری و ساختار چهارایوانی مسجد جامع ورامین بدین شرح است:
- صحن و ایوان‌ها: مسجد دارای یک صحن مستطیل‌شکل بزرگ است که در چهار ضلع آن ایوان‌های بلند و باشکوهی قرار گرفته‌اند. ایوان جنوبی که اصلی‌ترین ایوان است، بلندتر و عظیم‌تر از سه ایوان دیگر ساخته شده و پیشانی آن با تزئینات شگفت‌انگیز پوشیده شده است.
- شبستان‌ها و گنبدخانه: در پشت ایوان جنوبی، شبستان ستون‌دار و یک گنبدخانه بزرگ قرار دارد که فضای داخلی مسجد را تشکیل می‌دهد. تعادل نسبی ابعاد ایوان‌ها و صحن، از ویژگی‌های برجسته معماری این بنا است که چشم هر بیننده‌ای را خیره می‌کند.
شگفتی‌های هنری و تزئینات آنچه مسجد جامع ورامین را در زمره زیباترین آثار پس از اسلام در ایران قرار می‌دهد، ترکیب بی‌نظیر هنرهای مختلف در تزئینات آن است:
۱. آجرکاری (هندسه و ریاضیات در معماری): دوره ایلخانی، عصر احیای هنر آجرکاری در ایران بود. در مسجد ورامین، آجرها به شکل‌های هندسی بسیار پیچیده (مانند هشت‌پر، ستاره‌ای و لوزی) برش خورده و بدون ملات‌های پنهان، به لبه هم درآمده‌اند. پیشانی ایوان جنوبی و جان‌پناه‌ها با شبکه‌های آجری ظریف تزئین شده‌اند که بازی نور و سایه در آن‌ها، جلوه‌ای سه‌بعدی و زنده به بنا می‌بخشد.
۲. کاشیکاری (رنگ در کنار هندسه): در کنار آجرکاری خالص، استفاده از کاشی‌های معرق لاجوردی، فیروزه‌ای و سفید در تزئینات این مسجد چشم‌نواز است. کاشی‌کاری‌ها عمدتاً در قاب‌بندی‌های بالای ایوان، در محراب و در بخش‌هایی از گنبدخانه به کار رفته است و با رنگ گرم آجر، تضاد زیبایی ایجاد کرده است.
۳. گچ‌بری: هنر گچ‌بری در شبستان‌ها، دورتا‌دور طاق‌ها و در میان‌چین‌های درها به وفور یافت می‌شود. گچ‌بری‌های این مسجد شامل طرح‌های اسلیمی، ختایی و گیاهی است که با دقت و ظرافت تمام اجرا شده و نشان از مهارت استادکاران دوره ایلخانی دارد.
۴. سوزن‌کاری محراب (شاهکار بی‌نظیر): بزرگ‌ترین افتخار هنری مسجد جامع ورامین، محراب آن است. محراب این مسجد یکی از شاهکارهای مطلق هنر «سوزن‌کاری» (گچ‌بری بسیار ظریف و مشبک) در جهان اسلام است. در این محراب، گچ را آن‌قدر نازک و ظریف تراشیده‌اند که شبیه به تورهای ظریف یا کارهای سوزن‌دوزی (مثل گلدوزی) شده است. ترکیب این سوزن‌کاری‌های لطیف با خطوط ثلث زیبا که آیات قرآن و نام‌های سلاطین ایلخانی در آن حک شده، محرابی بی‌همتا خلق کرده است که هنر پلاستیک و تجسمی پس از اسلام در ایران را به رخ می‌کشد.
وضعیت کنونی و ثبت آثار مسجد جامع ورامین به شماره ۲۱۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. با وجود گذشت قرن‌ها و زلزله‌های متعدد (به‌ویژه زلزله بزرگ ورامین در سال ۱۳۱۳ شمسی که بخش‌هایی از گنبد و ایوان‌ها را آسیب رساند)، این بنا با مرمت‌های دقیق و علمی، هنوز پابرجا است و علاوه بر ارزش‌های تاریخی و گردشگری، همچنان به عنوان یک محل عبادت فعال مورد استفاده قرار می‌گیرد.
گروه تاریخ