“آژنگ نیوز”:میدان گمرک غازیان انزلی پنجره‌ای گران‌بها به تاریخ بندر انزلی در دهه ۱۳۲۰ خورشیدی است. میدان گمرک غازیان و ساختمان مجلل «گراند هتل» در آن دوران، یکی از نمادهای مدرنیته و ارتباطات تجاری ایران با جهان بودند.
گراند هتل و ساختمان‌های اطراف میدان گمرک غازیان در اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی (حدوداً بین سال‌های ۱۲۹۰ تا ۱۳۱۰ خورشیدی) ساخته شدند. در واقع بندر انزلی در آن زمان تنها بندر تجاری بزرگ ایران و محل ترانزیت اصلی کالاها (به‌ویژه از طریق روسیه و اروپا) بود. گردش مالی بالا و تردد بازرگانان روس، ارمنی، گرجی و اروپایی باعث شد تا نیاز به یک هتل مجلل با استانداردهای اروپایی احساس شود. گراند هتل برای پذیرش این تجار، دیپلمات‌ها و سرمایهداران ساخته شد.
قرارگیری این هتل در میدان گمرک غازیان کاملاً هوشمندانه بود؛ چرا که تجار بلافاصله پس از ترخیص کالاهای خود از گمرک، می‌توانستند در این هتل مستقر شوند.
عکس رنگی شده میدان گمرک غازیان ۱۳۲۵ خورشیدی
این ساختمان‌ها به شدت تحت تأثیر معماری روسی و اروپای شرقی (سبک نئوکلاسیک با لمس معماری بندری) بودند. در آن زمان بسیاری از معماران و مهندسان فعال در انزلی،در روسیه دوره دیده بودند.وجود بالکن‌های سراسری با نرده‌های فلزی یا چوبی ظریف و سایبان‌های کشویی (آویز) برای محافظت از بارش‌های شدید بارانی گیلان و همچنین ایجاد سایه در تابستان، از ویژگی‌های بارز این بنا بود.
پنجره‌های بزرگ و بلند با شیشه‌های دو لایه که در معماری اروپایی آن زمان رایج بود و نور طبیعی را به خوبی به داخل راه می‌داد.برخلاف ساختمان‌های نقشه‌کشی‌شده در مرکز ایران که سقف‌های تخت داشتند، سقف این ساختمان به دلیل اقلیم بسیار مرطوب انزلی، شیب‌دار و معمولاً با ورق‌های فلزی (مسی یا گالوانیزه) پوشانده می‌شد تا آب باران به سرعت تخلیه شود.
همچنین استفاده از ستون‌های نیمه‌برجسته، قاب‌بندی‌های آجری حول پنجره‌ها و ستون‌های حصیری چوبی در ورودی‌ها که به آن ظاهری کلاسیک و در عین حال بومی می‌داد.
سرنوشت و پایان کار
متأسفانه سرنوشت گراند هتل و بافت تاریخی میدان گمرک غازیان، داستانی تلخ از نابودی میراث معماری ایران است:با توسعه بندر شهید رجایی در دهه ۱۳۵۰ و کاهش چشمگیر ترانزیت کالا از بندر انزلی، رونق اقتصادی این منطقه افت کرد و هتل کاربرد اصلی خود را از دست داد.
در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰، این بنای مجلل به دلیل بی‌توجهی فرسوده شد و کاربری آن از یک هتل لوکس به محل‌های تجاری ارزان‌قیمت، انبار یا محل سکونت کارگران تغییر یافت. متأسفانه در دهه‌های پایانی قرن بیستم (دهه ۷۰ و ۸۰ شمسی)، با وجود ارزش تاریخی بالا، مالکان و شهرداری وقت تصمیم به تخریب این ساختمان گرفتند. گراند هتل و بسیاری از عمارت‌های اطراف آن برای ساخت ساختمان‌های بتنی، چند طبقه و بدون هویت معماریِ امروزی، کاملاً تخریب شدند.
امروزه در محل میدان گمرک غازیان، هیچ اثری از این ساختمان زیبا و باشکوه باقی نمانده است و تنها طریق مشاهده آن، از طریق عکس‌های تاریخی و کارت‌پستال‌های دوره پهلوی است.
گروه تاریخ