قلعهٔ جلالی وحصار سلجوقی بازمانده از دوره های میانه تاریخ ایران

“آژنگ نیوز”:قلعهٔ جلالی (که با نام‌های «ارگ کاشان» یا «قلعهٔ حکومتی» نیز شناخته می‌شود) و «حصار سلجوقی»، دو اثر معماری و نظامی به‌هم‌پیوسته در شهر تاریخی کاشان هستند که نقش بسیار مهمی در تحولات این شهر در دوره‌های میانه و متاخر اسلامی ایفا کرده‌اند.

حصار سلجوقی کاشان

حصار سلجوقی، یک دیوار دفاعی عظیم بود که تمام محدودهٔ شهری کاشان در آن دوره را در بر می‌گرفت.

قدمت تاریخی: این حصار در دورهٔ سلجوقیان (قرن پنجم و ششم هجری قمری / یازدهم و دوازدهم میلادی) ساخته شد. در این دوره، کاشان به دلیل موقعیت جغرافیایی‌اش روی جادهٔ اصلی اصفهان به ری و نزدیکی به پایتخت سلجوقیان (اصفهان)، رشد اقتصادی و جمعیتی بی‌سابقه‌ای را تجربه کرد. با گسترش شهر، نیاز به یک دیوار دفاعی جدید احساس شد. این حصار تا دوره‌های بعدی (مثل صفویه و قاجار) نیز حفظ و مرمت می‌شد، اما اصل بنای آن به سلجوقیان بازمی‌گردد.

دلایل ساخت حصار سلجوقی:

امنیت در برابر اقوام بیابان‌نشین: در آن دوران، هجوم قبایل ترکمان و اعراب بی‌ابان‌نشین به شهرهای ایران یک تهدید دائمی بود. این دیوار از جانب بیابان (شمال و شرق کاشان) از شهر محافظت می‌کرد. دفع خطر اسماعیلیان (باطنیان): در قرن پنجم و ششم، قلعه‌های اسماعیلیان (نزاریان) در کوه‌های اطراف کاشان (مانند قلعه‌های اطراف قمصر و نطنز) بسیار فعال بودند. حصار کاشان مانع از حملات ناگهانی آن‌ها به بافت شهری می‌شد.

کنترل تجاری و مالیاتی: کاشان در مسیر جادهٔ ابریشم قرار داشت. دیوار شهر دارای دروازه‌هایی (مثل دروازهٔ اصفهان، دروازهٔ فیض، دروازهٔ سلطان میر احمد و…) بود که ورود و خروج کالاها از آن‌ها انجام می‌شد و این امر به حکومت کمک می‌کرد تا بر تجارت و جمع‌آوری عوارض نظارت داشته باشد.

تعریف حریم شهر: با گسترش بافت مسکونی، دیوار به عنوان یک مرز قانونی و شهری برای تعیین محدودهٔ خدمات رسانی و حفاظت از اموال شهروندان عمل می‌کرد. این حصار دارای خندق، برج‌های_watchtower و باروهای مستحکم بود.

قلعهٔ جلالی (ارگ کاشان)

قلعهٔ جلالی در واقع قلعهٔ حکومتی و ارگ مرکزی کاشان بود که در کنار حصار سلجوقی و در بخش شمالی/شمال غربی آن (نزدیک به دروازهٔ اصفهان و محلهٔ سرپل) احداث شد.

قدمت تاریخی: هستهٔ اولیهٔ این قلعه نیز مانند حصار به دورهٔ سلجوقی تعلق دارد. however، به دلیل قرار گرفتن در نقاط مختلف تاریخی، بارها تخریب و بازسازی شده است. نام «جلالی» احتمالاً به دورهٔ صفویه یا قاجار برمی‌گردد که شخصی به نام «جلال‌الدین» یا یکی از حاکمان محلی جلالی در آن مستقر بوده‌اند. اما به عنوان یک «ارگ نظامی»، قدمت آن هم‌زمان با شکل‌گیری کاشانِ بزرگ سلجوقی است.

دلایل ساخت قلعهٔ جلالی:

مقر حکومت و فرماندهی: این قلعه جایگاه استقرار حاکم شهر، فرماندهان نظامی و نیروهای گارد محلی بود. از اینجا کل شهر و حصار اطراف آن قابل نظارت و کنترل بود.

پناهگاه آخرین مرحله‌ای (خط دفاع نهایی): اگر دشمن از بیرون حصار سلجوقی را شکست می‌داد، قلعهٔ جلالی به عنوان یک استحکامات داخلی و مستقل عمل می‌کرد تا حاکم و نیروهای نظامی بتوانند در آن پناه بگیرند و از داخل به دشمن ضربه بزنند.

حفظ اموال و انبار غله: در دوره‌های بحران (مثل محاصره یا قحطی)، انبارهای بزرگ غله، مهمات جنگی و خزانهٔ حکومتی در داخل این ارگ قرار داشت تا از دستبرد سارقان یا شورشیان در امان بماند.

وضعیت کنونی این آثار:

متأسفانه با ورود به دوران مدرن (به‌ویژه از دورهٔ پهلوی به بعد) و توسعهٔ شهری کاشان، حصار سلجوقی به طور کامل تخریب شد و جای آن را خیابان‌ها و بافت جدید گرفت (فقط در برخی نقاط مانند کوچه‌های اطراف بقیه‌الله، پای حصار و سرپل، بقایای بسیار ناچیزی از خندق یا پایه‌های دیوار یافت می‌شود).

قلعهٔ جلالی نیز با گذشت زمان و البته زلزلهٔ بزرگ کاشان (سال ۱۱۹۲ قمری که بخش زیادی از کاشان را ویران کرد) تخریب شد. در دورهٔ قاجار، بخش‌هایی از آن مرمت شد، اما در دهه‌های اخیر به دلیل بی‌توجهی و ساخت‌وسازهای غیرمجاز، بخش عمده‌ای از ارگ از بین رفت. امروزه تنها بخش‌هایی از حصار ضخیم و برج‌های آجری آن در کوچه‌ای منتهی به خیابان «امام خمینی» (کوچهٔ قلعه) باقی مانده است که در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

عکس از سیامک ساداتی

گروه گزارش