“آژنگ نیوز”:نگاره کاشیکاری؛داستان نبرد سال ۱۵۰۷ میلادی در جزیره هرمز ؛ که به جا مانده، یکی از جذابترین تقاطعهای تاریخ دریانوردی خلیج فارس و هنر اروپایی است. البته این نگاره کاشیکاری، یک اثر ایرانی نیست، بلکه یک اثر هنری پرتغالی (به زبان پرتغالی Azulejo خوانده میشود. این کاشیها برای تزئین کاخها و کلیساهای پرتغال و به عنوان ابزاری برای پروپاگاندا و تبلیغات امپراتوری ساخته شدهاند.
نبردتاریخی ۱۵۰۷ هرمز بدین صورت بود که:فرمانده: آلفونسو د آلبوکرک دریاسالار پرتغالی و نیز نیروهای .پرتغالیها میخواستند مسیرهای تجاری ادویه آسیا را کنترل کنند و دریای عمان و خلیج فارس را به دریای اختصاصی خود تبدیل نمایند. جزیره هرمز در آن زمان مهمترین نقطه اتصال تجارت بین هند، عراق، ایران و شبهجزیره عربستان بود
در سال ۱۵۰۷، ارتش مرکزی ایران (دولت نوپای صفویه به رهبری شاه اسماعیل اول) هنوز کنترل کامل مناطق جنوبی را به دست نگرفته بود و ناوگان دریایی قدرتمندی در خلیج فارس نداشت. بنابراین، این نبرد در واقع بین ناوگان پرتغال و حکومت محلی هرمز (که تحت تأثیر و وابستگی به ایران بودند) در گرفت. پادشاه هرمز (سید مجدالدین) با دیدن توپهای سنگین پرتغالیها تسلیم شد و پیمان صلحی امضا کرد که به پرتغالیها اجازه ساخت قلعه داد (هرچند آلبوکرک به دلیل شورش ملوانانش مجبور شد مدتی بعد ترک کند، اما در ۱۵۱۵ بازگشت و قلعه را تکمیل کرد).
کاشیکاری که به این واقعه اشاره دارد، در واقع بخشی از یک سلسله کاشیکاریهای بزرگ است که دههها بعد (در اواخر قرن ۱۶ و اوایل قرن ۱۷ میلادی) در پرتغال برای بزرگداشت «فتوحات شرق» ساخته شد. (بنابراین تاریخ رویداد ۱۵۰۷ است، اما تاریخ ساخت کاشیها کمی متأخرتر است).
ویژگی های این کاشی کاری عبارت است از:
ترکیببندی صحنه: کاشیها معمولاً صحنهای به شدت پویا و دراماتیک را نشان میدهند. در یک سو، کشتیهای بزرگ پرتغالی (کاراکلها و گالئونها) با بادبانهای مستطیلی بزرگ در دریا دیده میشوند که در حال شلیک توپ به سمت ساحل هستند.
تصویر شهر هرمز: در پسزمینه، معماری خشتی و برجهای شهر هرمز و کوههای سنگی جزیره (که نزدیک به سواحل عمان است) به تصویر کشیده شده است. دود حاصل از شلیک توپها بر فراز شهر قرار دارد.
چهره آلبوکرک: دریاسالار آلبوکرک معمولاً در مرکز تصویر، بر عرشه کشتی، با زره کامل اروپایی دوره رنسانس، کلاهخود با پر، و عصای فرماندهی به تصویر کشیده میشود که به سمت جزیره اشاره میکند.
سربازان و ملوانان: سربازان پرتغالی با تفنگهای قدیمی (آرکبوز) و شمشیرها دیده میشوند. در برخی از این کاشیها، افراد بومی خلیج فارس نیز با لباسهای سفید و کلاههای مخصوص عربی/ایرانی که در حال فرار یا تسلیم هستند، به عنوان نماد برتری پرتغالیها کشیده شدهاند.
سبک هنری: این کاشیها به سبک مانریسم (Mannerism) و اوایل باروک ترسیم شدهاند. در این سبک، رنگهای آبی و سفید (که در کاشیهای پرتغالی بسیار رایج است) یا گاهی پلیکروم (رنگارنگ) غالب است. پرسپکتیو (پدیدار) تصاویر کمی تفاوت با واقعیت دارد تا صحنه را بزرگتر و باشکوهتر نشان دهد.
. کارکرد و ارزش این کاشیکاریها
ابزار پروپاگاندا: در قرنهای ۱۶ و ۱۷، پرتغال یک ابرقدرت دریایی بود. این کاشیها که در کاخهای سلطنتی (مثل کاخ سینترا) یا دیوارهای صحنههای کلیسا نصب میشدند، به مردم عادی و اشراف پرتغال یادآوری میکردند که پادشاه آنها تا اعماق آسیا قدرت دارد.
اسطورهسازی: این نگارهها واقعیت را اغراقآمیز نشان میدهند. مقاومت مردم هرمز و تنشهای شدید پیش از تسلیم در این تصاویر دیده نمیشود؛ بلکه پیروزی پرتغالیها به عنوان یک پیروزی مسیحی/اروپایی بر شرق به تصویر کشیده شده است.
محل نگهداری امروز
امروزه این پنلهای کاشیکاری ارزشمند که وقایع خلیج فارس، هرمز، گوا، مالاکا و سایر مستعمرات پرتغال در شرق را نشان میدهند، به عنوان گنجینههای ملی پرتغال شناخته میشوند. بخش عمدهای از این کاشیها در موزه ملی هنر باستانی (Museu Nacional de Arte Antiga) در پایتخت پرتغال (لیسبون) و بخش دیگری در موزه کاشیکاری پرتغال (Museu Nacional do Azulejo) نگهداری میشوند.
در مجموع نگاره کاشیکاری نبرد ۱۵۰۷ هرمز، یک شاهکار هنری-تاریخی پرتغالی است که با زبان بصری، روایتِ پیروزی خشن یک امپراتوری استعماری اروپایی را بر یک بندر مهم تجاری خلیج فارس روایت میکند. این اثر برای مورخان ایرانی از این حیث اهمیت دارد که جزئیات کشتیهای پرتغالی، نحوه جنگیدن آنها و حتی نمای شهر هرمز در آن دوران را با دقت بالایی به تصویر کشیده است.
گروه گزارش