“آژنگ نیوز”:دور تا دور تهران خندق بود به عمق چهار الی پنج متر و به عرض هشت الی ده متر ، دارای دروازه هایی بود که از حیث مهندسی و ساختمانی هیچ یک با هم شبیه نبودند و این از شاهکارهای مهندسی و ساختمانی آن روز برای دروازه ها بود . و این دروازه ها هر کدام به نامی از نقطه نظر تناسب به آن محل نامیده می شد ، مثلا دروازه قزوین – محل فعلی مجسمه ی ریزش آب و باغچه – چون راه به طرف قزوین است ، دروازه قزوین نامیده شده بود . همین طور دروازه غار و فشاپویه ، دروازه شمیران ، دروازه دولت – جای بمب بنزین فعلی – ، دروازه باغ شاه ، دروازه یوسف آباد یا ، بهجت آباد ، دروازه گمرک – پمپ بنزین فعلی -. دروازه حضرت عبدالعظیم ، دروازه دولاب ، دروازه دوشان تپه.این دروازه ها در داخله ی شهر ساخته شده بود و از هر دروازه برای بیرون یک پل اجری بسیار خوب ، روی خندق ساخته [بودند] که عبور و مرور هر نوع وسایل نقلیه از روی آن پل بود . شب که دروازه بسته می شد ، مستحفظین هر دروازه در حدود سی الی پنجاه نفر سرباز و صاحب منصب بود که تا صبح باید کشیک بدهند.
از دهات اطراف تهران – که مردم دهاتی با الاغ و قاطر و شتر از هر نوع جنس برای فروش به شهر حمل می کردند – طوری راه می افتادند که تا نیمه شب یا اواخر شب پشت دروازه های مربوطه به آن دهات می رسیدند و شب را که شاید یکی دو ساعت بیش نبود ، توقف کرده ، به مال های خود خوراک می دادند و خود نیز قدری استراحت [می کردند] – به اصطلاح چرتی می زدند – همین که اول طلوع صبح ، دروازه باز می شد ، یک مرتبه از هر دروازه به تناسب ، متجاوز از چهار صد ، پانصد بار از هر قبیل اجناس ، وارد شهر شده به طرف میدان – علاف خانه – می رفتند .
دروازه از حیث ساختمان بسیار زیبا و کاشی کاری های ریز و نقشه سازی ها از کاشی های ریز ، حتی صورت انسان و پرنده ها و حیوانات ترسیم می شد که در زمان خراب کردن به صورت عتیقه در آمده بود. شاید اگر در ممالک دیگر بود چنین بناها را خراب نمی کردند که به دستور پهلوی همه ی آن ها را خراب کردند . در داخله ی شهر هم چند دروازه ی ممتاز و از حیث مهندسی و نقشه ، بسیار عالی بود .
منبع :خاطرات حسن اعظام قدسی .خاطرات من یا تاریخ صد ساله ایران
گروه تاریخ