“آژنگ نیوز”:تاسیس نانوا خانه مرکزی و تولید نان سیلو اقدامی مهم برای حل مشکل گرسنگی مردم در زمان جنگ دوم جهانی در آذر ماه سال ۱۳۲۱ خورشیدی بود.
مردم هر روز چندین بارهنگام عبور از خیابانها و کوچه ها بانانوانی های شلوق و پر ازدحام مواجه میشدند که تنها نظاره به آن هر بیننده ای را به رقت میآورد. گاهی هم در روزنامه ها خبری از طرف وزارت خواربار مبنی بر اصلاح نان شهر و تمر کز پخت در یک محل منتشر میشد.در نهایت در نخستین فرصتی که پیش آمد بنگاهی را برای پخت نان به صورت بسیار زیاد تاسیس شد که طرف علاقه عموم اهالی پایتخت بود.
در آذرماه ۱۳۲۱ وزارت خوار بار تصمیم گرفت پخت نان مصرفی پایتخت را در یک نانواخانه مرکزی که در سیلو و یا در نزدیکی آن ساخته شود ؛تمرکز دهد .
ظرفیت پخت این نانوا خانه در نظر گرفته شده و انجام این تصمیم در اسرع وقت به مهندسین اداره امور سیلو واگذار شد. در وهله نخست قرار بود برای این منظور ساختمانی در اداره سیلو تاسیس شده و کوره های لازم بکار افتد ؛ ولى بعد أنظر بفوریت امر مقرر گشت برای این منظور از انبارهای اداره گمرک که بفاصله چند صد متر از سیلو ساخته شده و بنای دو انبار آن تقریباً تمام و انبار سوم نیمه تمام بود، استفاده شود.
نانهای باتون معروف به نان سیلو
قبل از اتخاذ تصمیم قطعی برای ساختمان کوره ها ، کوره ای بعنوان نمونه در سیلو بناگشت و مطالعات کافی در اطراف طرز گرم کردن،سوخت وظرفیت پخت از طرف مهندسین سیلو بعمل آمد .۲۰ آذر ۱۳۳۱ ساختمان کوره شروع شد.
با در نظر گرفتن این اطلاعات طرح کورهای نانوا خانه مرکری ریخته و هر کوره مرکب از سه فر هر یک بمساحت ۷٫۵ متر مربع بود که بوسیله کانال مشترکی توسط انژکتورهای مخصوصی گرم میشد.
کف هرفر بوسیله کانالهای فرعی حرارت داده میشد و داخل کانال ها از آجرنسوز ساخته شده بود.کوره ها توسط انژکتورهای مازوتی گرم میشد و در آن مازوت بکمک هوای فشرده پخش شده و میسوخت و حرارت بوسیله دریچه های مخصوصی که در مواضع حساس تعبیه شده بود تنظیم میگردید . ساختن کوره ها طبق برنامه بسیار منظمی در مدت قلیلی یعنی ۱۵ روز انجام شد.
برای این منظور کلیه کارگران ساختمانی و فنی سیلو شب و روز تلاش کردند.تهیه مصالح ساختمانی لازم از قبیل شصت هزار عدد آجر نسوز و ۳۰ تن خاک نسوز از کرج و متجاوز از دو میلیون آجر معمولی و چند تن سیمان و گچ و غیره با نبودن و سائل کافی حمل و نقل کار بسیار دشواری بود.درضمن ساختن کوره ها کارهای فنی لازم از قبیل لوله کشی سوخت ، هوا و آب و کابل کشی ، برق و روشنایی و غیره توسط کارگران سیلو انجام میگرفت تعداد کلیه کوره های ساخته شده ۴۸ عدد بودکه هر کدام دارای شش تن ظرفیت پخت در ۲۴ ساعت بودند بطوریکه ظرفیت کلی نانوا خانه مرکزی بالغ بر ۲۹۰ تن میشد. که بآسانی مصرف نان اهالی پایتخت را تأمین میکرد .
اقلام مختلف نان را میتوانستند در این کوره ها پخت نمایند ولی آزمایشهای اولیه نشان داد که بهترین محصول این کوره ها نوع معروف «باتون»است که بنام سیلو درشهرمعروف شده بود. آرد این نوع نان ۴۵ درصد بوده در صورتیکه آرد نان سنگگ ۳۰ درصد بود.
نان باتون در سینی های آهنی مخصوصی (لیست) پخت میشد .هر لیست گنجایش۶ عدد نان ۸۰۰ گرمی را داشت و ۲۵ عدد لیست در هر فر میتوانستند به آسانی جای دهند .
بدین ترتیب در هر وهله پخت، از هر کوره ۴۵۰ عدد نان بدست میآمد .مایه خمیر هم طبق اصول فنی تهیه میشد .
عده کارگران هر کوره عبارت از یک سر شاطر ،دو شاطر ،سه خمیر گیر،دو چانه گیر، ک وزان ،یک نان بر و یک پادو بود ، بطوریکه مجموعاً ۱۵ نفر کارگر مامور پخت نان در هر کوره بودند.
کارگران در سه دسته هشت ساعتی کار میکردند و بدین ترتیب برای کار شبانه روزی هر کوره ۲۳ نفر نانوا و برای کلیه نانواخانه قریب دو هزار قمر نانوا و بعلاوه در حدود صد نفر کارگر فنی و پانصد نفر باربر و کارگر متفرقه لازم بود.
تعداد کارمندان نانواخانه در حدود ۶۵ نفر پیش بینی شده بود . بدین ترتیب تعداد کلیه کارمندان و کارگران نانوا خانه بالغ بر دو هزار و پانصد نفر میرسید .
در نانواخانه سیلو کلیه اصول بهداشت و راحت کارگران منظور گردیده و اطاق هایی برای شستشو و لباس کنی و استراحت کارگران تخصیص داده شده بود.
به هر کارگر در موقع کار ، لباس کار تمیزی داده میشد.دستمزد کارگران پیش از دستمزدی بود که در نانوا خانه های محلی در شهر به آنها داده میشد و بطور کلی نانواهای شهر پس از تعطیل نانواخانه های محلی ، با اشتیاق کامل برای استخدام در نانوا خانه مرکزی مراجعه مینمودند.
تعداد کارگرانیکه در ابتدا در نانواخانه مرکزی استخدام شده و مشغول کاربودند در حدود ۴۵۰ نفر نانوا و ۲۰۰ نفر کارگر فنی و متفرقه بود .
به کار انداختن و بهره برداری از کوره ها با همکاری نزدیک اداره نان شهر که مسئولیت پخش و فروش نان در نقاط مختلف شهر را بعهده داشت؛ صورت میگرفت.
در ابتدای تاسیس ده کوره بکار افتاده و بقیه کوره ها نیز تقریباً تا ۲۵ روز بعد بکار می افتادند و برای کلیه اهالی پایتخت نان خوب در نانواخانه مرکزی پخته میشد.
حمل نان بشهر در جعبه های چوبی سبک که هر کدام گنجایش ۳۶ عددنان ۸۰۰ گرمی را داشت توسط کامیون صورت میگرفت. بدین ترتیب امید میرفت تا چند روز بعد بطور دائم وضع دشوار نان بر طرف و آسودگی عموم فراهم شود.
تهیه و تدوین:حسن محرابی
گروه تاریخ