“آژنگ نیوز”:نقش امیر کبیر در تحول خدمت سربازی در ایران؛بسیار قابل توجه است.منابع تاریخی اشاره میکنند که در دوران محمد شاه قاجار«نحوه سربازگیری در ایران بروش ملوک الطوایفی است ، هر استان و شهرستان ، باستثناء چند شهر باید عده ای سوار با اسب بدهد و اگر سربازی فرار کند یکی از بستگانش را بجای او بخدمت سربازی خواهند برد»با این ترتیب چنین معلوم میشود تا این زمان، سربازگیری در ارتش ایران به دونحو داوطلب و اجباری صورت میگرفته است ولی از جزئیات مقررات مربوط به خدمت اجباری و اینکه شرایط و مدت خدمت و مراحل چگونه بوده آگاهی کافی نداریم – همینقدر میدانیم برای اینکه سربازان مزبور با رغبت بیشتر و رضایت خاطر به خدمت سربازی در آیند از مالیات سالانه ارضی و احشام خود معاف میشدند و مبلغ این مالیات در حدود پانزده تومان آنروز بوده است وبعلاوه به هرسرباز جهت تأمین معاش خانواده در دهی که اهل آنجا بود مقداری زمین جهت کشت و زرع می دادند و حاصل آن زمین به او تعلق داشت و جیره روزانه شان عبارت بود از روزی یک من جو و دو من کاه و یک چارک گندم، مگر در فصل بهار که به اسبها علف تازه میدادند.
این روش و مقررات تا خاتمه سلطنت محمد شاه (١٢۶۴ قمری) بی آنکه نام و عنوان مخصوصی داشته باشد معمول بود و چون ناصر الدین شاه به سلطنت رسید میرزا تقی خان امیر کبیر صدر اعظم او (از محرم ١٢۶۴ تا ١٢۶٨ قمری) بنابر احتیاج آنان مجموع این مقررات را با اصطلاحات و اضافات و تغییر و تبدیل – هایی تحت عنوان قانون بنیچه و بطور رسمی به مرحله اجرا گذاشت و دلیل این تحول این بود که با اجرای طریقه سابق همه وقت سپاهیانی که در رکاب پادشاهان و امرای محلی و حکمرانان حاضر میشدند و میتوانستند به حفظ امنیت و آرامش کشور اقدام کنند. اما نباید از نظر دور داشت که نگهداری سپاهیانی بطور دائم ،پارکابی و داوطلب خود هزینه هنگفتی را به خزانه دولت تحمیل می کرد و از طرفی فعالیت نظامی که لازمه ترقى و جنبش و تحرک یک ارتش زنده و آزموده است بر اثر مرور زمان و بیکاریهای متواتر و تن آسانی سربازان در زمان صلح از ایشان سلب وزایل میشد و در موقع جنگ نتیجه مطلوب از ایشان بدست نمی آمد و امیر کبیر که میدانست عظمت و سیادت یک کشور بسته بوجود ارتش نیرومند و فعال آن است و آنگونه سربازگیری با نظام جدید هم آهنگ و برای اعتلای کشور ایران کافی نیست دست با صلاح نظام لشکری زدوروش سرباز گیری را تغییر داد و آنرا بر «بنیچه» گذاست که مبنای آن منسوخ کردن داوطلب واستخدام سربازان موقتی بطور اجباری بود .
بنیچه در لغت ظاهراً از کلمه بن به معنى اصل وریشه مشتق شده اما بهتر آن است آنرا مأخوذ از کلمه بنه به معنی «جفت» بدانیم که واحد تقسیم و مالیاتی در دهات میباشد زیرا بنه یا جفت اصطلاحیست کشاورزی و بمقدار زمینی اطلاق میشود که بایک جفت گاو میتوان آنرا شخم زدو کاشت و چون تقسیم بندی در دهات بر مبنای جفت گاو و زمین (بنه) بوده است و از طرفی در عرف وزارت دارائی سابق (مالیه) هم صورت تقسیم مالیات هرده را که بر آب و خاک آن ده باز هم بر اساس بنه و جفت گاو مبتنی بوده ؛ بنیچه میگفتند .مبنای سربازگیری را نیز برای آنکه قاعده ثابت تر و معلومتری داشته باشد بر همان بنه بندی و یا بنیچه گذاردند.
بدین ترتیب مقرر شد هر ده به تناسب و تعداد بنه و جفت دایر خود که بر همان اساس مالیات می پرداخت تعدادی هم سرباز بدهد و در این مورد قاعده بر این جاری گردید که از هر ده نفر اهل ده یکی بخدمت سربازی برود .
سالانه شش تومان حقوق محلی که منظور از آن پول جیب خانواده سرباز بود و ماهانه هم ۷ قرآن و نیم حقوق خدمت به سربازان می پرداخت و هنگام احضار به خدمت نیز افراد گروه او یعنی نه نفر دیگر که سرباز نشده بودند یک خروار گندم به نام «خانواری» به عیال و اطفال او می دادند.
سرباز در مدت خدمت از پرداخت مالیات “سرانه” معاف بود و نیز یک نفراز اهالی ده خود او به نام هم پای معین میشد که در غیاب وی به امور رعیتی مربوط باو، رسیدگی نماید و این شخص هم از تأدیه مالیات سرانه معاف می بود.
سربازانی که بدین نحو به خدمت سربازی احضار میشدند برای هزینه راه خود از قرار هر فرسنگ (شش کیلومتر)، یک ریال و اگر سواره بودند یک ریال ونیم دریافت می کردند.
خدمت سربازی را با پول نمیشد معاوضه کرد و اگر سربازی حاضر ومایل به خدمت نبود بایستی مبلغی بنام پادارانه به شخص دیگری میداد و او رابه جای خود به سربازی میفرستاد و میزان این مبلغ بستگی به تراضی طرفین و طمع آن شخصی داشت که به خدمت میرفت.
سربازانی که قانون بنیچه بخدمت احضار میشدند شش ماه خدمت میکردند و شش ماه به مرخصی میرفتند.البته به موجب مندرجات کتابچه بنیچه قزوین که مربوط بسال ۱۲۸۶ قمریست؛سربازان یک سال در حال خدمت بوده اند و یک سال به مرخصی میرفتند .ولی چنانکه از مندرجات مجموعه ای رسمی که نخستین مجموعه مدون از مقررات نظامی در ارتش ایران است و بتاریخ شوال ۱۲۷۷ قمری در تهران بچاپ رسیده ،بر می آید؛ تا قبل از این تاریخ یعنی تا حدود سال ۱۲۷۷ برای خدمت سربازی زمان و مدتی مشخص و معین نبوده و سربازان نمیدانستند تا چند سال باید خدمت کنند و این نکته با مدارک دیگری هم که در دست است تطبیق می نماید .
نویسنده:جهانگیر قائم مقامی
منبع نشریه شماره دوم مجله بررسی های تاریخی
گروه تاریخ