“آژنگ نیوز”:ساباط در شوشتر، به ویژه نمونههای کوچک و پیچیدهای مثل ساباط آغر، نمایشگر درک عمیق معماران گذشته از “جغرافیای خشن” و “تبدیل محدودیت به فرصت” هستند. آنها با استفاده از ساروج و آجر، مسیرهایی ساختند که نه تنها از آفتاب و سیل محافظت میکردند، بلکه با ایجاد جریان هوای طبیعی، اولین سیستمهای تهویه شهری ایران به شمار میآمدند.
وجود ساباطها در شوشتر یک انتخاب تجملی نبود، بلکه واکنشی ضروری به شرایط جغرافیایی بود؛زیرااقلیم بسیار گرم و آفتابسوز؛ شوشتر در تابستانهایی با دمای بالای ۵۰ درجه سانتیگراد دارد. ساباطها با ایجاد سایههای پیوسته، عبور و مرور را در گرمترین ساعات روز ممکن میساختند.
توپوگرافی شیبدار و صخرهای
شوشتر بر روی تپهها و سنگبسترهای نزدیک رودخانه بنا شده است. کوچههای آن دارای شیبهای تند و پلههای متعدد است. ساباطها به عنوان مسیرهایی همسطح (یا با شیب ملایمِ مهندسی شده) باعث میشدند passageهای پیوسته ایجاد شود که عبور از شیبهای تند سنگی را راحتتر میکرد.
خطر طغیان رودخانه و سیلابهای محلی: به دلیل نزدیکی به کارون و جویهای متعدد، گاهی آب به کوچهها راه مییافت. ساباطها به دلیل پایههای بلند و محکم، مانند پلهای خشکی عمل میکردند و مسیرهای ارتباطی را در زمان بالا آمدن سطح آب باز نگه میداشتند.
ارتباط با شبکه آبی
بسیاری از ساباطهای شوشتر دقیقاً روی مجاری آب (جوهای زیارتمحله، داریون و…) ساخته شدهاند. در واقع سقفِ مجاری آب، کفِ ساباط را میسازد.
سیستم تهویه طبیعی (آیرودینامیک شهری)
سقف ساباطها معمولاً به صورت طاقهای جناقی یا گهوارهای ساخته میشد. در طول سقف، روزنههایی (پوشیده از سفال یا مشبکهای آجری) تعبیه میشد. هوای گرم کوچه از یک سو وارد شده و از روزنههای سقف یا دهانهی دیگر خارج میشد که باعث ایجاد جریان هوا و خنکی زیر ساباط میگشت.
تنوع ارتفاع و مقیاس: ارتفاع ساباطها بسته به کاربردشان متفاوت بود.
ساباطهای بازار بسیار بلند و باشکوه هستند و برای عبور کاروان شترانساخته شده اند. اما ساباطهای محلهایمتناسب با حرکت انسان هستند.مثل ساباط آغر (با ارتفاع ۱۸۶ سانتیمتر): این ارتفاع پایین معمولاً به دو دلیل اتفاق میافتاد: اول، انطباق با شیب شدید زمین (در پایین دست شیب، ساباط کوتاهتر میشود) و دوم، ایجاد یک فشردگی فضایی عمدی برای کنترل جریان هوا یا عبور انسانها و حیوانات کوچک (مثل الاغهای بارکش محلی) و جلوگیری از ورود اسب و شتر به کوچههای خلوت.
در نهایت ساباط در شوشتر یک پناهگاه امن بود. بدین صورت که در معماری شهری ایران، ساباطها در هنگام ناامنیها، دروازههای سنگی یا چوبی میگرفتند و محلهها را به قلعههای کوچک تبدیل میکردند.
گروه تاریخ