“آژنگ نیوز”:حمام از دوره قاجاریه حایگاه اجتماعی خاصی پیدا کرد.آغامحمدخان قاجار مبتلا به رماتیسم بود وبرای معالجه به آب گرم لاریجان میرفت ولی چون این سردار جنگجو کمتر از پشت زین فرود می آمد و غالبا در نقاط دور دست مشغول مبارزه بود لذا به دستور اطباء حمامی از چرم(بلفار) برای او ساختند تا هر جا فرود می آمد فوری حمام گرم را بکار می انداختند و آغامحمد شاه حمام می رفت.
پس از ورود به تهران نیز از آبگرم لاریجان با مشک آب معدن می آوردند و در حمام سیار پادشاه می ریختند.
حمام سرسره فتحعلی شاه معروف است و زمانی که لرد کرزن مشهور در زمان ناصرالدین شاه تهران آمد حمام سرسره باقی بود. اما گرم نمیشده است.
لرد مزبوردر کتاب خود موسوم به ایران می گوید پس از هفتاد سال همینکه وارد حمام سرسره شدم صدای قهقهه خنده زنان حرمسرا از درو دیوار حمام سرسره به گوشم می رسید و مثل آن بود که پادشاه پادشاهان همین حالا مشغول حمام است.
علاوه بر حمام سرسره که مخصوص خاندان سلطنتی بوده به امر فتحعلی شاه حمامی در کنار مسجد شاه تهران ساخته شده که ظاهرا جزء موقوفات همان مسجد میباشد.
اعیان و اشراف تهران در زمان فتحعلی شاه و بعد از او هر کدام حمام سرخانه مخصوص داشتند و چون جمعیت شهر آنقدر زیاد بود احتیاج زیادی به ساختن حمام های عمومی پیدا نمیشد.
از زمان ناصرالدین شاه بر تعداد حمام های عمومی شهر اضافه گشت و ملاکین و متمولین برای استفاده در نقاط مختلف ـحمام های متعدد درست کردند از جمله در کنار مسجد شاه حمامی بنا کرده بودند که شاه هم از نظر مساعدت چند ساعتی آب مجانی برای آن حمام تخصیص داد و این حمام بواسطه یک داستان تاریخی خیلی شهرت پیدا کرد .با اینقسم که ناصر الدین شاه در سفر دوم فرنگستان بنا به تقاضا و پیش نهاد میر زاحسین خان سپهسالار امتیازاتی به بارون ژولیوس دورویتر راجع به معادن و جنگلها و راه های ایران اعطا کرد علمای تهران که این را شنیدند سپهسالار قزوینی را تکفیر نمودند و بشاه اخطار کردند که او باید به تهران برگردد.
شاه ناچار سپهسالاررا در رشت گذارد تا آب ها از آسیاب بریزد .سپهسالار با تدابیر لازم همه علما را ساکت کرد و با رضایت آنها به تهران باز آمد فقط در این میانه حاج ملا علی کنی تسلیم سپهسالار نشد نه به به دیدن او رفت ؛و نه اورابه خانه خود راه داد.
سپه سالار از این بابت نگران بود وبیم آن داشت که مبادا این تنفر حاج ملا علی گرفتاری تازه ای برای او ایجاد کند لذا فکری به نظرش رسید که در یک روز چهارشنبه وقتی که حاجی معمولا به حمام گذر لوطی صالح میرود او هم
بی خبر با آن حمام برود و در حمام خدمت حاجی برسد و در موقع معین این نقشه تاحدی اجرا گشت و سپه سالار خود را به حمام انداخت و سر بینه مشغول رخت کندن شد حاجی در گرمخانه این خبر را شنید و برای سپه سالار پیغام داد که اگر وارد گرمخانه بشود فوری دستور خواهد داد حمامی را که باورود او نجس شده بسرش خراب کنند.
بیچاره سپه سالار با عجله لباس پوشیده بر گشت و تازنده بود روی حاجی را ندید وحمام و حمام امامزاده زید هم که از ابنیه دوره ناصری است از حمام های مشهور تهران بود .زیرا تمام قمه زن های تهران در روز عاشورا به این دو حمام میرفتند و سرو خود را در اینجا می شستند و می بستند و فردای آن روز زیر آب خزانه های آن دو حمام را که مملو از خونابه شده بود می زدند و آبش را عوض میکردند.
یکی دیگر از حمام های پر جارو جنجال تهران حمام مشهور به حمام پاقاپوق بود، پاقا پوق همان محلی است که بعدا به میدان اعدام شهرت پیدا کرد در اینجا مرد تاجری ده هزار تومان به پول آن روز ها خرج کرد و دو دستگاه حمام زنانه و مردانه بنا نمود که در اوایل عایدات خوبی داشت اما راست یادروغ ناگهان شهرت دادند که موقعساختن حمام چند ذرع از اراضی کوچه و خیابان که وقف حمام است توی حمام افتاده بنابراین حمام غصبى است و غسل وضو، در چنان محل صورت شرعی ندارد اتفاقی یکی دو معمار و کارشناس هم موضوع را تصدیق کردند و حمام زنانه و مردانه بکلی از کار افتاد.
صاحب حمام برای معامله متقابله رفت و گرفتاری پیش یکی از ملاهای محل رفت و آن چند ذرع زمین غصبى را از وی که حاکم شرع و مالک املاک مجهول المالک بود خریداری کرد آن ملاهم اعلام نمود که من آن چند ذرع را خریدم و دوباره با صاحب حمام فروختم لذا اشکال شرعی مرتفع شده است.
چند روزی دوباره کار حمام رونق گرفت ولی علمای دیگر اعلام نمودند که خرید و فروش این قبیل اراضی با اعلم علمای عصر است و چون روحانی فروشنده اعلم نبوده لذا معامله باطل است.
در این اثناء شایع شد که در حمام غصبی جن پیدا شده و هر کس آنجا رفته جن گیر شده است. خلاصه اینکه با هو و چند جال حمام ده هزار تومانی از بین رفت.
نخستین حمام دوش که در تهران ساخته شد حمام ارگ مشهور به حمام بود که در اوایل مشروطه بنا گردید و آمد و مشتری زیادی داشت فقط بعضی از اعضای ادارات و شاگردان مدارس جدید با آن حمام میرفتند و سایرین از آن گریزان بودند.
در همان موقع در بلدیه (شهرداری) کمیسیونی شد تا برای ساختن حمام دوش در تهران مذاکره شود یکی از و کلا ی مجلس که عضو انجمن بلدیه هم بود از جابر خاسته گفت به سه دلیل با حمام دوش مخالفتم.
اول اینکه آب زیاد مصرف می شود و کار را بر مردم دیگر دشوار می سازد،دوم آنکه سوخت زیاد میبرد و باعث گران شدن قیمت حمام می گردد و اینکه آب کر خزانه از دست مردم می رود.
این مخالفت سبب شد که موضوع ساختن حمام دوش تقریباً منتفی گردید تا این که محمد ولی خان سپهسالار تنکابنی تصمیم گرفت در نزدیکی پارک خود محله تازه ای بنام ولی آباد ایجاد کند .این محله ایجاد شد و علاوه بر چندین دستگاه حمام تازه ساز دو گرمابه زنانه و مردانه و یک دبستان در ولی آباد ساخته شد دبستان مزبور تا آخر حیات سپهسالار تاسه سال دایر بود و اطفال بی بضاعت در آنجا درس می خواندند چنانکه میدانیم حسب المعمول بعد از مرگ سپه سالار آن بنای خیر از میان رفت اما حمام های زنانه و مردانه ولی آباد هنوز دردهه ۴۰ دایر بود.و بعد از حمام پاک ارگ؛ این دو حمام از قدیمی ترین حمام های دوش تهران بودند.
در زبان عربی یک شعری است که میگویند کهنه سه چیز آن بهتر از تازه آن می باشد و آن سه چیز دوست و گرمابه وسرکه است.
یکی دیگر از گرمابه های تازه ساز تهران گرمابه برلیان روبروی مجلس شورای ملی بود که بعد از شهریور ۲۰ دایر شد و بامر اسم خاصی با حضور ابتهاج شهر دار وقت و حاج سید اصراف الله تقوی رئیس دیوان کشور افتتاح یافت و آن مرحوم نطق مفصلی در باره اهمیت گرمابه در آنروزایراد نمود.
از زمان های قدیم بالای سر گرمابه ها شکل شیطان را میکشیدند و البته گرمابه های تهران هم از آن بی بهره نبود. سعدی در باره گرمابه و شکل شیطان داستانی دارد که شخصی شیطان را بصورت زیبایی در خواب دیده با کمال تعجب شیطان گفت: تو را سهمگین روی پنداشتند به گرمابه در زشت بنگاشتند. و شیطان در پاسخ گفت آن شکل من نیست دشمن ها مرا اینطور میکشند.
موضوع بوق زدن روی پشت حمام و اعلام باز شدن آن نیز سابقا معمول بوده وبه تدریج متروک شده است والبته عبید زاکانی بوق حمام را جارچی آلودگان نام میبرد.
تهیه و تدوین حسن محرابی
گروه تاریخ