“آژنگ نیوز”:فرمانهای سلطنتی یا «فرامین» در دوره صفویه، بهویژه در قرن ۱۷ میلادی (مصادف با قرن یازدهم و اوایل دوازدهم هجری قمری؛ دوران شاه عباس اول، شاه صفی، شاه عباس دوم و شاه سلطان حسین)، از مهمترین اسناد اداری و حقوقی ایران به شمار میرفتند. در این دوران، خط نستعلیق به عنوان خط رسمی دیوانسالاری و تشریفات دربار صفوی تثبیت شده بود.
جایگاه خط نستعلیق در دیوانانسای صفوی
در قرن ۱۷ میلادی، خط نستعلیق از حالت انحصار در کتابت شعر و ادبیات خارج شده و به بلوغ کامل در عرصه «انساب» (نوشتن نامهها و فرمانهای رسمی) رسیده بود.
استانداردسازی خط: فرمانهای صادره برای مقامات (مانند بیگلربیگها، والیان، داروغهها و سرداران) با خطی بسیار دقیق، خوانا و با رعایت اصول مشخصی از نستعلیق (که بعدها به آن نستعلیقِ انشایی یا نستعلیقِ دیوانی گفته شد) نوشته میشدند.
نویسندگان فرمان: این فرمانها توسط مقامات ارشد دیوان انشا، به ویژه «منشیالملک» یا نویسندگان ارشد دربار که استادان برجسته خط نستعلیق بودند، نوشته میشدند. (در اوایل این قرن، سلیقه خطی میرعماد حسنی بر کتبخانه و دیوانسالاری حاکم بود و بعدها استادانی چون محمدحسین طاهر واعظ قزوینی ادامهدهنده این مسیر بودند).
ساختار و تشریفات نگارش فرمان
فرمانهای صفوی که به مقامات داده میشد، دارای یک فرمت کاملاً تشریفاتی و لایهلایه بودند:
بسماللهالرحمنالرحیم: در بالاترین نقطه فرمان، با خطی درشتتر و گاهی با تذهیب نوشته میشد.حمد و صلوات (مخصوص شیعه): برخلاف دورههای پیشین، در فرمانهای صفویه پس از حمدله، درودهای طولانی بر پیامبر و دوازده امام شیعه مینوشتند که نشاندهنده هویت شیعی حکومت بود.
نام و القاب شاه: القاب طولانی و مفصلی از شاه صفوی (مثلاً: شاه عباس صفوی مشید آیین دین محمد، سلطان البرین والبحرین، خاقان قراقوم و توران…) با خط نستعلیق بسیار زیبا نوشته میشد.
نعلنقش یا توقیع شاه: در دوره صفویه برخلاف عثمانی که «طغرا» داشتند، پادشاه صفوی خود را به صورت مستقیم و با خط نستعلیق (معمولاً با شکستهبندی خاصی که به آن نعلنقش میگفتند) در حاشیه فرمان یا زیر متن امضا میکرد. گاهی این امضا با جوهر قرمز یا زرد نوشته میشد.متن فرمان (متنِ حکم): شامل دستورات شاه به مقام مربوطه (مثلاً ابلاغ یک حکم قضایی، عزل و نصب، تقلیل یا افزایش مالیات، یا اهدای یک روستا).
تاریخ: تاریخ صدور فرمان به صورت کلماتی و گاهی به صورت تاریخهای شاعرانه (تاریخهای منظوم) در انتهای متن درج میشد.مهری سلطنتی (مهر شاهی): مهمترین بخش اعتبارسنجی فرمان، مهر بود. این مهرها معمولاً از عقیق قرمز یا جواهر ساخته میشدند و روی آنها نام شاه و آیهای از قرآن (مثل «یا مقلب القلوب و الابصار») به خط ثلث یا نستعلیق کنده کاری شده بود. مهر با جوهر مخصوصی (معمولاً قرمز یا سیاه) روی فرمان زده میشد.
انواع فرمانهای صادره برای مقامات
فرمان عزل و نصب (پیشخوان): وقتی شخصی به عنوان حاکم یک ایالت (مانند حاکم اصفهان، شیراز یا قندهار) منصوب میشد، فرمانی با خط نستعلیق باشکوه برای او ارسال میشد تا در مجلس رسمی خوانده شود (به این مراسم «پیشخوان نشاندن» میگفتند).فرمان سنجاق و زرخیز: برای اهدای نشانها و لباسهای افتخار (که نشان مقام نظامی یا مدنی بود) به امیران و وزرا صادر میشد.
فرمانهای ایالت و ولایت: شامل قوانین مالیاتی، تعیین عوارض و دستورالعملهای اداری برای حکام محلی بود. در این فرمانها، خطاطی باید به گونهای بود که هیچ ابهامی در مسائل مالی ایجاد نشود.
کاغذ و تزئینات (تجلیلات)
کاغذ: کاغذهای استفاده شده در این قرن معمولاً از بهترین نوع کاغذهای ایرانی (مثل کاغذ داوودی یا کاغذ عربی باکیفیتِ تولید مشهد و سمرقند) بود. کاغذها با نشاسته و آهک صیقلی شده بودند تا جوهر پخش نشود.
حاشیهنویسی و تذهیب: فرمانهایی که به مقامات عالیرتبه (مثل وزرای کل، قاضیالقضات یا سرداران بزرگ) داده میشد، حاشیههای بسیار ظریفی با نقوش اسلیمی و ختایی داشتند که با ورق طلا و نقره (تذهیب) تزئین شده بود. خود خط نستعلیق نیز در این فرمانها با جوهرهای خاص (مثل جوهر زعفرانی یا جوهر حنا) نوشته میشد تا زیبایی دوچندان پیدا کند.
تغییرات در اواخر قرن ۱۷ میلادی
در نیمه دوم قرن ۱۷ (دوران شاه سلطان حسین)، با افزایش حجم مراودات اداری و ضعف تدریجی قدرت مرکزی، خط نستعلیقِ رسمی در نامههای عادیتر کمی سریعتر و خلاصهتر نوشته میشد که این امر زمینهساز پیدایش خط شکسته نستعلیق در دورههای بعدی (افشاریه و زندیه) گردید. با این حال، فرمانهای سلطنتی همچنان با همان شکوه و دقت نستعلیقِ قرن پیشین (دوران شاه عباس اول) نوشته میشدند تا اقتدار پادشاهی حفظ شود.
محل نگهداری امروزی
بسیاری از این فرمانها که به مقامات محلی داده میشد، در آرشیوهای محلی یا خانوادگی آن حکمرانان باقی میماند. امروزه نمونههای ارزشمندی از این فرمانهای خط نستعلیق قرن ۱۷ در موزه آستان قدس رضوی، موزه ایران باستان، موزه کاخ گلستان، بخش اسناد کتابخانه ملک و همچنین در آرشیوهای توپکاپی ترکیه (به عنوان اسناد دیپلماتیک) نگهداری میشوند که از نظر خوشنویسی نستعلیق بینظیرند.
گروه گزارش