نقشه اصفهان در سال ۱۳۰۰، یک شهر محصور درون دیوارهای صفوی با کوچهپسکوچههای تودرتو و متمرکز بر نقش جهان بود؛ اما در سال ۱۳۲۰، نقشه شهر شکلی دوگانه پیدا کرده بود: یک شهر قدیمی در حال ایستا ماندن، و یک شهر جدید با خیابانهای مستقیم (مثل سپه)، ساختمانهای بلندِ اداری و اتصال به شبکه ملی راهآهن که در حال بلعیدن بافت سنتی بود.
برای درک نقشه و طرح شهری اصفهان در بازه زمانی ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰ خورشیدی (۱۹۲۱ تا ۱۹۴۱ میلادی)، باید به این دوره به عنوان «دوره گذار از شهر سنتی قاجاری به شهر نیمهمدرن اوایل پهلوی» نگاه کنیم. این ۲۰ سال، دقیقاً مصادف با آغاز سلطنت رضاشاه و اجرای نخستین برنامههای مدرنیزاسیون شهری در ایران است.
در ادامه، به ویژگیهای نقشه و کالبد شهر اصفهان در این دو دهه در چند بخش اشاره می شود:
۱. محدوده شهر و دیوارها (مرزهای شهری)
- حفظ دیوارهای صفوی: در سال ۱۳۰۰، شهر اصفهان همچنان درون دیوارهای محصور دوره صفوی (با محیطی حدود ۲۰ کیلومتر) قرار داشت. این دیوارها و خندقهای اطراف آنها هنوز به عنوان مرز فیزیکی و امنیتی شهر ایفای نقش میکردند.
- دروازههای دوازدهگانه: ورودی و خروجی شهر از طریق ۱۲ دروازه اصلی (مثل دروازه شیراز، دروازه یزد، دروازه قصر، دروازه جی و…) کنترل میشد. روی نقشههای این دوره، این دروازهها به عنوان نقطههای تمرکز و اتصالِ داخل شهر به روستاهای حومه (مثل مارنان، جی، نصرآباد) دیده میشوند.
- شروع تخریب (اواخر این دوره): از حدود سال ۱۳۱۵ به بعد، با گسترشتردد ماشینهاو نیاز به توسعه، دولت شروع به تخریب بخشهایی از دیوارها و ایجاد خیابانهای خروجی کرد، اما در نقشه سال ۱۳۲۰، هسته اصلی دیوارها همچنان وجود داشت.
۲. شبکه معابر و بافت شهری (تضاد سنتی و مدرن)
اگر نقشه اصفهان در این دوره را نگاه کنید، دو نوع بافت کاملاً متمایز میبینید:
- بافت ارگانیک و کوچهباغها: بیشتر فضای درون دیوارها از کوچههای باریک، پیچدرپیچ، بدون خروجی (بنبست) و خانههای حیاطدار تشکیل شده بود. محلات به صورت خودجوش و بر اساس مذهب، قومیت یا اصناف شکل گرفته بودند (مثل محله جوباره، درودشام، لنبان، ارمنیمحله).
- شریانهای اصلی (استخوانبندی شهر):
- چهارباغ: همچنان اصلیترین شریان شهر بود که از دروازه شیراز تا دروازه دولت کشیده میشد و در سه بخش (بالا، وسط، پایین) تقسیم میشد.
- خیابان سپه (انقلاب فعلی): مهمترین تغییر نقشه در این ۲۰ سال! خیابان سپه در سال ۱۳۱۱ شمسی (۱۹۳۲ میلادی) با عبور از بافت قدیمی و تخریب بخشهایی از محلات سنتی (از میدان نقش جهان تا میدان هشت بهشت) احداث شد. این خیابان که در دوره رضاشاه ساخته شد، اولین خیابان مستقیم و عریض اصفهان بود و نشاندهنده تغییر نگاه از «شهر پیادهمحور» به «شهر ماشینمحور» بود.
۳. مراکز قدرت و کارکردی
در نقشه این دوره، جابجایی مراکز قدرت به وضوح قابل مشاهده است:
- میدان نقش جهان: در سال ۱۳۰۰، این میدان هنوز هم کارکرد تجاری سنتی خود را حفظ کرده بود، اما با ساخت خیابان سپه، شأن آن به عنوان مرکز مطلق شهر کاهش یافت و به یک قطب توریستی-تاریخی در کنار قطب جدید تبدیل شد.
- منطقه چهارباغ عباسی (میدان توپخانه و لعل瓦): با ساخت ساختمانهای جدید اداری مثل شهرداری، بانک ملی، پست و تلگراف و فرمانداری در امتداد خیابان سپه و چهارباغ بالا، مرکز ثقل مدیریتی شهر از نقش جهان به سمت شمالشرق (چهارباغ بالا) حرکت کرد.
- ایستگاه راهآهن: در اواخر این دوره (حدود ۱۳۱۶-۱۳۱۷)، خط راهآهن جنوب به اصفهان رسید و ایستگاه راهآهن در جنوب غربی شهر (خارج از دیوارهای قدیمی و نزدیک به زایندهرود) ساخته شد. این ایستگاه نقطه جدیدی روی نقشه شهر ایجاد کرد که بعدها باعث توسعه شهر به سمت جنوبغربی شد.
۴. نقش زایندهرود و شبکه آبرسانی (مادیها)
- زایندهرود: در نقشههای این دوره، زایندهرود خط حاشیهای جنوبی شهر است. پلهای تاریخی (سیوسهپل، خواجو، جی، مارنان) نقاط اتصال شمال و جنوب شهر محسوب میشدند. حومه جنوب رود (دشت مزاران و صفه) کاملاً باغی و کشاورزی بود.
- جویهای سطحی (مادیها): روی نقشههای جزئی این دوره، شبکهای بسیار انبوه و شاهکار از مادیها (جویهای آب عمیق) در تمام کوچهها و خیابانها دیده میشود. این مادیها نه تنها آب شرب و کشاورزی میرساندند، بلکه محورهای حرارتی و تهویه شهر بودند. متأسفانه در همین دوران (با ساخت خیابان سپه و عریض شدن معابر) اولین ضربهها به این شبکه مادی وارد شد.
۵. محلههای حاشیهای و خارج از دیوار
در نقشه ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰، مناطق خارج از دیوار به شکل روستاهای مستقل یا باغهای بزرگ دیده میشوند:
- جلفا (ارمنیمحله): در جنوب رود، دارای بافت منظمتر و شبیه به شهرهای اروپایی بود (به دلیل حضور مبلغین و معماری کلیساهای آن).
- شهر جدید (کوشک امین): منطقهای در شمال غربی (امروزه حدفاصل میدان امام حسین تا پل خواجو) که از اواخر قاجار شکل گرفته بود و در این دوره به دلیل نزدیکی به راهآهن و خروج از بافت بسته، کمی گسترش یافت.
- تهیه و تدوین:حسن محرابی
- نقشه ها موزه مرکز کتابخانه دانشگاه تهران
گروه گزارش