“آژنگ نیوز”:برگزاری مراسمهای رسمی برای بهبود وضعیت نشروچاپ و فروش کتاب یک رویه معمول از زمان ورود دستگاه چاپ و اغاز نشر کتاب بوده است.از آن جمله پیشینه انتخاب بهترین کتاب سال به ۷۳ سال پیش باز میگردد.
برای اولین بار آیین نامه انتخاب بهترین کتاب سال در هفته اول اسفندماه سال ۱۳۳۲ خورشیدی تنظیم شد.در این زمان دانشگاه تهران طی نامه ای شش نفر از استادان دانشگاه تهران را به وزارت دربار شاهنشاهی معرفی نمود که جایزه بهترین کتاب سال به تشخیص و قضاوت آنها از طرف دربار اعطاء شود.استادان مزبوراز طرف شورای دانشگاه انتخاب شده بودند و دو نفر استاد فلسفه ،دو نفر استاد ادبیات و دو نفر استادعلوم بودند.
متعاقب انتخاب اساتید؛ازطرف شورای دانشگاه نیز اساسنامه ای در چهارده ماده تهیه و به دربارفرستاده شد.یک هفته بعدپس از شوردرهیئت مزبوراعطای جایزه را در نوروز سال ۱۳۳۳ خورشیدی اعلام داشت.
جوایز مزبورشامل سه جایزه یکصدو پنجاه هزارریالی بود.البته این جایزه قرار بود دراولین سال ؛دراردیبهشت ماه اعطاءشود.اما در سالهای بعد اعطای جوایز در همان اولین روز فروردین سال نو برگزارمیشد.
اشاره به این نکته البته ضرورت دارد که همزمان با انتخاب بهترین کتاب سال؛دانش آموزان با مشکلات فراوانی برای تهیه کتابهای درسی خود درگیر بودند.مثلا کتاب فیزیک فلان نویسنده یا کتاب هندسه فلان کلاس را که از حیث مطلب یکسان بودند وفقط اسم مؤلف و ناشر دو کتاب با هم تفاوت داشت؛ یکی راده ریال و دیگری را پانزده ریال می فروختند.در حالیکه تازه همان کتاب ده ریالی بیش از دوسه ریال یا درنهایت چهار ریال قیمت نداشت.
در مورد کتابهای دیگر هم این وضعیت آشفته حاکم بود.مثلا یک کتاب کلاسی شیمی ۵۸صفحه ای را بیست ریال قیمت گذاشته بودند. یک کتاب کلاسی ۷۷صفحه ی دیگر را پنج ریال؟ که این کتاب پنج ریالی هم البته برای ناشرش استفاده داشت .یا یک کتاب هندسه ابتدائی که ۴۶ صفحه داشت ده ۱۰ریال قیمت داشت.ولی یک کتاب دیگر ابتدائی ۳۲صفحه ای را پنج ریال قیمت گذاشته بودند. خانواده های متوسط و فقیرهم مجبور بودند این کتاب را با این قیمت بیرحمانه اش بخرند!
درواقغ یک مجموعه کتاب درسی در کلاس دوم و سوم ابتدائی از دو تومان تا هفتاد تومان قیمت داشت.وقیمت هر کتاب تقریباً دو تومان بود. اما بتدریج در مقاطع تحصیلی بعدی زیاد تر میشد تا سال ششم ابتدائی؛قیمت هر کتاب سر به ده تومان میزد.در مقطع دبیرستان قیمتها بی رحمانه تر بودو کتابهای سال اول دبیرستان در حدود سی تومان برای هر شاگری قیمت داشت.
سال به سال هم قیمت کتابها بالا میرفت تا سال پنجم و ششم دبیرستان که شاگرد؛ولو آنکه خانواده اش فقیر و بی بضاعت بود باید برای یک دوره کتاب در هر کلاسی شصت و پنج تا هفتاد تومان پول بدهد.
اما ظاهرا باید انتخاب بهترین کتاب سال؛اگر برای کتابهای درسی دستاوردی نداشت؛برای رونق بازارکتابهای عمومی مفید واقع میشد.وقتی جمعیت ایران در۳سال بعد به بیست میلیون نفر رسید؛ آمارچاپ کتاب در سال ۱۳۳۶ خورشیدی به رقم بسیار پایین ۸۰ جلد کتاب درسال رسیده بود.
بطور کلی در ایران پر تیراژترین کتاب درسال ۱۳۳۶ خورشیدی درجه اول قرآن بود که هر سال بالغ بر صد هزار جلد منتشر میشد. مطابق عقیده ناشران وقت آن زمان؛ پر فروش ترین کتاب ها از نظر موضوع عبارت بودنداز ۱ – کتب درسی ۲– مذهبی –۳-اغذیه شناسی ۴– پرورش اطفال و اشعار –۵- رمانهای ترجمه شده و داستانهای ایرانی چندان خواستارانی نداشتند و آنهم خیلی کم ویعنی هر دو سه ماه یکی دو داستان ایرانی چاپ میشد.
اغلب ناشرین هم از نویسند گان و مترجمین دل پر خونی داشتند مخصوصاً از نویسندگان و شعرایی که هنوز قلم بدست نگرفته و ادعا می کردند که شکسپیر ولرد بایرون و ویکتور هوگوی ایران هستند. فریادشان به آسمان بلند شده بود. صد البته نیز نویسند گان هم دل پر خونی از ناشرین داشتند که میگفتند:ناشران فقط فکر تجارت بوده و کتاب هائی را میخواهندچاپ کنند که داستانهای مبتذل و بی معنی باشد و درفکر چاپ کتب خوب نیستند.
عده کتاب خوان هم در این سالها بسیار کم است. ولی درمیان طبقات مختلف بیشتر از همه دانش آموزان- افسران – کارمندان ادارات دولتی کتاب میخواندند و اصناف و کسبه به ندرت و بلکه میتوان گفت فقط ۵درصد ازآنها کتاب می خواندند.
در این سالها کتابهایی که به صورت جزوات چاپ میشدند؛شامل عملیات جنگوز– آرسن لوین – نات پنیکرتون شیطان ها و شرلوک هولمزرا منتشر میشد. ناشران معتقد بودند که این داستانها از فساد و تباهی جوانان جلو گیری میکند!این کتابها البته متعلق به جوانهای نسل مدرن بود.
از دیگر سو کتابهای پرفروش که بین مردم سنتی سوکسکه(مطلوبیت امروزین!) و رواج زیاد داشت؛ امیرارسلان رومی ومختارنامه بود، عده زیادی معتقدبودند که نباید کتاب امیر ارسلان راتاانتها مطالعه کرد؛ زیرادر این صورت بدیمن است و واقعه ناگواری رخ میدهد ، اکثر اشخاصی که این کتاب را مطالعه میکردند همین که یکی دو صفحه ، باقیمانده بود؛ از ادامه مطالعه خودداری میکردند.
کتاب امیر ارسلان و مختار نامه و نظایر این آثار را بیشتر درشبهای زمستان موقعی که زیر کرسی نشسته وهمسایگان نیز جمع شده بودند یکنفر یاصدای بلند میخواند وسایرین گوش میدادند.
کتاب های عامه پسند
انتشار کتابهای عامه پسند و با عناوین جعلی هم از دیگر شگردهای ناشران در دهه ۳۰ خورشیدی بود.مثلا در سال ۱۳۳۶ کتابی تحت عنوان (راز کامیابی به قلم بانومهوش) انتشاریافت که نویسنده محترمه در مقدمه کتاب خود توضیح میداد :مطالبی که من دراینجامینویسـم حاصل یک عمر تجربه زندگی و کامیابی و ناکامی من است وازجمله فصول این کتاب (راه دوستی) (زن و گربه احتیاج به محبت دارند) میباشد.نویسنده در پایان کتاب می نویسد:چون بانومهوش را از نقطه نظر جاذبه هنری جالب دیدم .عکس ایشان را بعنوان قـدردانی پشت جلد قرار دادم!در واقع کتاب نوشته مهوش هم نبود.با این حال و علیرغم بکار گیری اینگونه ترفندها ؛باز هم عموم مردم به کتاب علاقه نشان نمی دادند.
علیرغم این شرایط؛تقدیروتشکر از کتاب! از طریق برگزاری نمایشگاه بین المللی کتاب از اقدامات بعدی بود.در هفته اول آذر ماه سال ۱۳۴۶ خورشیدی نمایشگاه کتاب های علمی و فنی “موسسه سود کسپورت ” فرانسه در دانشکده هنرهای زیبا با حضور دکتر جهانشاه صالح رئیس دانشگاه تهران ،وابسته فرهنگی سفارت فرانسه،مهندس سیحون رئیس دانشکده هنرهای زیبا و جمعی از استادان دانشگاه و فرانسویان مقیم تهران افتتاح شد.
در مراسم افتتاح نمایشگاه نمایندگان موسسه مطبوعاتی سود کسپورت وعده کرده بودند که کتاب های علمی و فنی نمایشگاه را در اختیار دانشگاه تهران قرار دهند .این موسسه همه ساله درکشورهای مختلف نمایشگاهی از کتاب های علمی ،فنی خود ترتیب میدهد و نمایشگاهی که در تهران دائر شده بود ،ده روز ادامه داشت.این نمایشگاه زمینه ساز برگزاری نمایشگاه بین المللی کتاب شد.
اقدام دیگری هم که دراین سالها صورت گرفت این بود که در سال ۱۳۴۱ شورایی به نام شورای کتاب با شرکت عده ای مربی، نویسنده ،پدر و مادر و ناشر تشکیل گردید .هدف اصلی انتخاب کتابهای مناسب برای کودکان بود.
افراد این شورا دردرجه اول به بررسی کتابهای بازار پرداخته و لیست کتابهای مناسب را برای کودکان انتخاب کردند .سپس به دسته بندی این کتاب برای کودکان پرداختند .تهیه این لیست هشداری بود برای اولیایی که نگران کودکان خود هستند. والدینی که اصول تغذیه جسمی کودک را به بهترین وجه میشناسند ،اما از تغذیه روحی کودکان خود هیچ گونه اطلاعی ندارد و در نتیجه با نشناختن زوایای روحی کودک و بی توجهی به خواسته های کودک جوانانی مردد و بی هدف تربیت می کنند.
در سال ۱۳۵۱ این شورااز میان ۱۷۵ کتاب که برای کودکان منتشر شده بود ،فقط ۴۲ کتاب را قابل استفاده برای خانوادهها دانست.اکثریت کتابها بنابر دلایلی غیر مفید تشخیص داده شدند.
دلایل ردکردن این کتابها بدین قرار بود – محتوای مبتذل و تکراری۲- فارسی غلط۳- ناخوانا بودن از نظر چاپ.دراین میان ناشرانی بودند که تا تنور گرم بود نان را میچسباندند وپرداختن به ادبیات کودکان و وسیلهای برای شهرت بیشترشان بود.این عده تجربه و تخصص و دلسوزی لازم را نداشتند.
اغلب کتبی که در سال ۱۳۵۱ عرضه شد برای بچه های سال های آخر دبستان و برای دورههای راهنمایی بوده است. در حقیقت هیچ گونه کتابی برای سال های پایه یعنی زمانی که بچه باید به کتاب عادت بکند به کتاب را جزئی از زندگی خود بداند ،کتابی منتشر نشد.اکثر کتاب های برنده هم از ادبیات خارجی ترجمه شده بودند.علیرغم انجام همه اینگونه اقدامات در واقع این معمای کتاب خواندن و فروختن همچنان لاینحل باقی ماند و به دوره های تاریخی دیگر هم به میراث رسید.
نویسنده:حسن محرابی
گروه تاریخ