image 131

به مناسبت درگذشت غلامعباس توسلی ،مروری بر دستاوردهای ایشان در جامعه شناسی

به مناسبت درگذشت دکترغلامعباس توسلی ،مروری بر دستاوردهای ایشان داریم .در حقیقت  نام غلامعباس توسلی با علم جامعه‌شناسی در ایران عجین است. به گونه‌ای که می‌توان گفت بیشتر چهره‌های امروز جامعه‌شناسی ایران از دانشجویان وی هستند. درباره او می‌گویند: «غلامعباس توسلی حافظه زنده جامعه‌شناسی است.» در کنار این چهره علمی، توسلی در دوره‌ای چهره سیاسی نیز داشت. اما به گواه نزدیکانش، هیچگاه «سیاست» و «علم» را با هم خلط نکرد و با تعهد به نهال ضعیف جامعه‌شناسی در ایران، کاری کرد که امروز این رشته، دستاوردهای پژوهشی و آموزشی مهمی را تجربه ‌کند.

دکتر غلامعباس توسلی در سال 1314 در قصبه رشتخوار از توابع تربیت حیدریه که امروز به شهرستان مستقلی تبدیل شده است زاده شد. پس از طی مراحل مقدماتی تحصیل در محل، دوره دبیرستان را در تربت حیدریه و مشهد گذراند و در سال 1336 با گذراندن کنکور ورودی وارد دانشسرای عالی تهران شد. او توانست مدرک لیسانس خود را با احراز رتبه اول در خرداد 1338 به دست آورد.وی در خصوص تحصیلاتش در خارج از کشور گفته است: در ابتدا من نفر نخست آزمون در رشته زبان فرانسه شدم به همین دلیل ادامه تحصیل در این رشته را برگزیدم.

با تلاش بسیار موفق شدم بعد از سه سال تحصیل در دانشسرای عالی، نفر اول آن دوره شوم. دانشسرا این شانس را به نفرات برتر می‌داد که بلافاصله بعد از فارغ‌التحصیلی، به‌عنوان دبیر تدریس کنند و بعد از انجام کار قانونی خود برای ادامه تحصیل به پاریس بروند تا در رشته تخصصی خود، دکترا دریافت کنند. به این اعتبار، من یک سال در دانشگاه عالی تدریس کردم و بعد از آن در اول مهر سال ۱۳۳۹ راهی پاریس شدم.

زمانی که به پاریس مهاجرت کردم نخست مشغول تحصیل در رشته «ادبیات فرانسه» شدم، ولی این رشته چندان ایده‌آل من نبود که بخواهم مدت ۴سال اقامت در پاریس فقط ادبیات فرانسه بخوانم. از این رو، تصمیم گرفتم تغییر رشته بدهم و در رشته اقتصاد تحصیل کنم. در آن چهار سال نمی‌تونستم هم موفق به اخذ دکترا شوم و هم لیسانس در رشته دیگری را بگیرم.

در آن سال‌ها دکتر علی شریعتی هم در پاریس بودند با ایشان و دیگر دوستان که مشورت کردم به این نتیجه رسیدم که در رشته علوم اجتماعی ادامه تحصیل دهم. این رشته بتازگی در دانشگاه‌های پاریس تأسیس شده بود و علاقه‌مندان زیادی داشت. دانشمندان زیادی از دیگر کشورها به پاریس می‌آمدند و در این حوزه سخنرانی می‌کردند. طولی نکشید که من شیفته این رشته شدم؛ این بود که تصمیم گرفتم غیر از دکترای ادبیات فرانسه یک لیسانس دیگر هم بگیرم.

image 131

علوم‌اجتماعی را در سطح کارشناسی و زبان فرانسه را در سطح دکترا تحصیل کردم. آن سال‌ها در ایران تحصیل در رشته زبان فرانسه در حال کمرنگ شدن بود و به جای آن، رشته زبان انگلیسی قوت می‌گرفت. من و دیگر دانشجویان اعزامی به سراغ سرپرست دانشجویان در پاریس رفتیم و از ایشان خواستیم که اجازه بدهند که ما در رشته‌ای به غیر از ادبیات فرانسه درس بخوانیم. خوشبختانه با این درخواست ما موافقت شد و به ما گفتند: آزادید در هر رشته‌ای که می‌خواهید ادامه تحصیل دهید.

 آن سال‌ها بیشتر رشته‌ها با هم مشترک بودند در سطح دکترا دو نوع دکترا وجود داشت؛ نخست، دکترای دولتی و دیگری دکترای دانشگاهی. این دو در عمل با یکدیگر متفاوت بودند. دانشجویانی که از تهران به پاریس می‌رفتند و در دانشگاه تحصیل می‌کردند در واقع «دکترای دانشگاهی» دریافت می‌کردند. اما آنهایی که در پاریس لیسانس می‌گرفتند و همانجا اقامت داشتند موفق به اخذ «دکترای دولتی» می‌شدند، در واقع «دکترای دولتی» به معنی تأیید دانشجویان از سوی دولت فرانسه بود.

اگر من در تهران زبان فرانسه نخوانده بودم نمی‌توانستم دکترای دولتی بگیرم. بنابراین آن سه سالی که در ایران درس خواندم آمادگی بیشتری برای خواندن رشته‌های اقتصاد و جامعه‌شناسی را برای من فراهم کرد.

 من در رشته جامعه‌شناسی، چهار دانشنامه با عناوین جامعه‌شناسی عمومی؛ روانشناسی‌اجتماعی؛ اقتصاد اجتماعی و مبانی جامعه‌شناسی را گذراندم.

 دکتر توسلی در سال 1345 به ایران بازگشت و با عنوان استادیار کار تدریس را در دانشسرای عالی تهران که تعهد خدمت داشت از سر گرفت. همزمان به دعوت مدیر موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی داشگاه تهران در آن موسه به کار تحقیق و پژوهش پرداخت و چندین طرح پژوهشی را سرپرستی کرد. و بالاخره برحسب خواست دانشگاه تهران از سال 1350 به طور تمام وقت به دانشگاه تهران منتقل شد و در سال 1351 به مرتبه دانشیاری ارتقا یافت. در پی بازنشسته شدن مرحوم دکتر غلامحسین صدیقی و تأسیس دانشکده علوم اجتماعی دکتر توسلی با رأی اساتید گروه جامعه‏شناسی به عنوان مدیر گروه انتخاب شد که با انتخاب مجدد تا سال 1356 در این سمت خدمت کرده در عین حال سرپرستی انتشارات دانشکده را نیز به عهده داشت.

دکتر توسلی در سال 1356 به مقام استادی دانشگاه ارتقا یافت و در سال 1357 با استفاده از فرصت مطالعاتی در دانشگاه کالیفرنیا (برکلی) به مطالعه و پژوهش پرداخت و چندین مقاله متشر کرد.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی دکتر توسلی به ریاست دانشگاه اصفهان برگزیده شد و حدود دو سال (تا سال 1359) در این سمت باقی ماند. از سال 1359 تا 1362 به دعوت ستاد انقلاب فرهنگی، سرپرستی گروهها برنامه‏ریزی علوم انسانی را بر عهده داشت که در این مدت 56 فقره برنامه درسی در سطوح کارشناسی و کارشناسی ارشد و دکترا با همکاری اساتید رشته‏های مختلف تهیه و تنظیم و مدون شده و در بازگشایی دانشگاه مورد استفاده قرار گرفت. دکتر توسلی از سال 1363 مجدداً کار تدریس و تحقیق خود را در دانشکده علوم اجتماعی ادامه داد و از سال 1364 مدیریت گروه جامعه‏ شناسی را به عهده گرفت و در سال 1365 به ریاست دانشکده علوم اجتماعی انتخاب شد. در این سمت دوره دکتری جامعه‏ شناسی و نامه علوم اجتماعی را (پس از ده سال توقف) دایر کرد و مدیر مسئول آن شد.

دکتر توسلی در طی دوره‏های خدمت دانشگاهی خود بیش از 20 جلد کتاب درسی و کمک درسی نظری و کاربردی تألیف و ترجمه و منتشر کرده است که برخی از آنها چندین بار تجدید چاپ شده و بعضی از آنها مشمول تشویق و دریافت لوح سپاس شده است.

گروه سنجی و پویایی گروهی (چاپ پنجم)، نظریه‏های جامعه ‏شناسی (چاپ نهم) جامعه‏ شناسی کار و شغل (چاپ ششم) بینش‏ها و گرایش‏های عمده در جامعه‏ شناسی (چاپ دوم) جامعه ‏شناسی شهری (چاپ ششم)، آینده بنیانگذاران جامع ه‏شناسی (چاپ دوم)، مبانی جامعه ‏شناسی (چاپ چهاردهم) فلسفه تاریخ از دیدگاه جامعه‏ شناسی، روشنفکری و اندیشه دینی، جستارهائی در جامعه‏ شناسی معاصر، پایان نظم و جامعه ‏شناسی دینی و مشارکت و آسیب‏های از آن جمله‏ اند دکتر توسلی بیش از 55 مقاله علمی ـ پژوهشی به زبان‏های فرانسه، انگلیسی و فارسی در مجلات معتبر داخلی و بین ‏المللی منتشر کرده است و بینش از 60 سخنرانی در کنفرانس‏های بین ‏المللی و داخلی ارائه داده است که اغلب آنها در مجموعه کنفرانس‏ها یا خلاصه مقالات به چاپ رسیده است سایر فعالیت‏ها دکتر توسلی: حدود 40 طرح تحقیقاتی را سرپرستی و مدیریت کرده که از آن جمله طرح رابطه مشارکت و آسیب‏های اجتماعی است که در سال 73ـ1372 طرح برگزیده و نمونه دانشگاه شناخته شده و جایزه دریافت کرده است دکتر توسلی بیش از 20 رساله دکترا و 50 رساله کارشناسی ارشد را راهنمایی کرده و از بنیانگذاران انجمن جامعه ‏شناسی ایران است که 7 سال ریاست این انجمن را نیز به عهده داشته است. دکتر توسلی عضو انجمن بین‏المللی جامعه ‏شناسی و انجمن بین‏ المللی جامعه‏ شناسی دینی و رئیس انجمن فرهنگی مطالعات بین ‏المللی جوامع فارسی زبان است نامبرده بیش از 11 سال نماینده شورای پژوهشی و عضو هیئت ممیزه دانشگاه بوده و در سال 1382 برای سومین دوره به مدیریت گروه جامعه‏ شناسی انتخاب شدند.

ایشان تا نیمه دهه ۹۰ شمسی درکسوت استادی در موسسه تحقیقات اجتماعی و دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران و سایر دانشگاهها به تدریس نظریات و حوزه های جامعه شناسی به آموزش و پژوهش اشتغال داشتند.

دکتر غلامعباس توسلی پس از یک دوره بیماری  ، در سن ۸۵ سالگی در ۲۵ مهرماه ۱۳۹۹ دار فانی را وداع گفت .

گروه گزارش

قبلی «
بعدی »

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *